Znaczenie snu w rozwoju dzieci i młodzieży: konsekwencje zdrowotne, poznawcze i emocjonalne

W 1932 r. Walter Hess pisał: „Mechanizm wypoczynku podczas snu jest głęboko utajony i nie w pełni go jeszcze rozumiemy. O jego istnieniu wiemy cokolwiek tylko na podstawie wtórnych objawów, choć stanowi on istotę snu. Wyłączenie narządów zmysłów, znieruchomienie mięśni, zahamowanie procesów psychicznych są to zjawiska drugorzędne, choć sprzyjające procesom odnowy w tkankach”.

Sen jest kluczowym czynnikiem warunkującym prawidłowy rozwój somatyczny, poznawczy i emocjonalny dzieci oraz młodzieży. W okresie intensywnej neuroplastyczności sen sprzyja dojrzewaniu połączeń synaptycznych, konsolidacji pamięci oraz integracji nowych informacji, co ma bezpośrednie przełożenie na osiągnięcia szkolne i funkcjonowanie społeczne. Badania populacyjne wskazują, że przewlekły niedobór snu wiąże się z gorszą koncentracją, spadkiem wyników w nauce, nasileniem impulsywności oraz wyższym ryzykiem zaburzeń lękowych i depresyjnych. U nastolatków niewystarczająca długość snu koreluje także ze zwiększoną częstością otyłości oraz sięgania po substancje psychoaktywne.

Zapotrzebowanie na sen zmienia się dynamicznie wraz z wiekiem: dzieci w wieku wczesnoszkolnym zazwyczaj potrzebują 9–11 godzin snu na dobę, natomiast nastolatki 8–10 godzin, przy czym w okresie pokwitania obserwuje się fizjologiczne opóźnienie fazy zasypiania. Kolizja tego przesunięcia z wczesnym rozpoczęciem zajęć szkolnych prowadzi często do przewlekłego deficytu snu mimo braku klasycznych objawów bezsenności. Wykazano, że nawet umiarkowane skrócenie snu, powtarzane przez wiele nocy, skutkuje zaburzeniami koncentracji uwagi, pogorszeniem pamięci roboczej oraz większą chwiejnością emocjonalną. Sen pełni również istotną rolę immunomodulacyjną: dzieci przewlekle niewyspane częściej chorują i gorzej tolerują obciążenia infekcyjne.

W praktyce klinicznej istotna część problemów ze snem nie wynika z choroby organicznej, lecz z utrwalonych, niekorzystnych nawyków, dlatego fundamentem profilaktyki i leczenia zaburzeń snu w wieku rozwojowym są interwencje behawioralne i prawidłowa higiena snu. Podstawową zasadą jest regularność rytmu dobowego: dziecko, a szczególnie nastolatek, powinno kłaść się spać i wstawać o możliwie stałych porach, także w dni wolne, gdyż weekendowe „odsypianie” synchronizuje zegar biologiczny i nasila problemy z zasypianiem w kolejne dni. Zaleca się wprowadzenie przewidywalnego, wyciszającego rytuału wieczornego (np. kąpiel, czytanie, spokojna rozmowa), który sygnalizuje organizmowi zbliżający się czas snu i stopniowo obniża poziom pobudzenia.

Kolejnym kluczowym elementem higieny snu jest ograniczenie ekspozycji na ekrany w godzinach wieczornych. Światło o krótkiej długości fali emitowane przez smartfony, tablety czy monitory silnie hamuje wydzielanie melatoniny i przesuwa moment zaśnięcia, co szczególnie dotyczy nastolatków. Rekomenduje się całkowite wyłączenie urządzeń elektronicznych co najmniej 60 minut przed snem oraz unikanie aktywności silnie stymulujących emocjonalnie, jak dynamiczne gry, a przede wszystkim intensywne korzystanie z mediów społecznościowych. W sypialni najlepiej wyeliminować obecność ekranów, a łóżko powinno być kojarzone głównie ze snem, a nie z nauką czy rozrywką, co sprzyja warunkowaniu prawidłowej reakcji zasypiania.
Warunki środowiskowe mają równie istotne znaczenie. Optymalna sypialnia dziecka powinna być cicha, zaciemniona, dobrze wietrzona, o umiarkowanej temperaturze, bez nadmiaru bodźców dźwiękowych i świetlnych. Należy unikać obfitych, ciężkostrawnych posiłków oraz napojów zawierających kofeinę (w tym napojów energetyzujących i części napojów typu cola) w godzinach popołudniowo-wieczornych, a intensywny wysiłek fizyczny powinien być zakończony na kilka godzin przed snem. U młodszych dzieci ważne jest stopniowe redukowanie zależności od obecności rodzica przy zasypianiu, gdyż utrwalanie takiego wzorca sprzyja częstym nocnym wybudzeniom wymagającym interwencji opiekunów.

Systematyczne przeglądy piśmiennictwa wskazują, że programy psychoedukacyjne i interwencje poznawczo-behawioralne, oparte na zasadach higieny snu, prowadzą do istotnej poprawy parametrów snu u dzieci i młodzieży oraz do zmniejszenia objawów dziennych, takich jak nadmierna senność, drażliwość i trudności w koncentracji uwagi. Prawidłowa higiena snu stanowi zatem nie tylko element profilaktyki zaburzeń snu, lecz także nieodzowną część każdej terapii – zaniedbanie tych podstawowych zaleceń może skutecznie ograniczyć skuteczność nawet najlepiej dobranego leczenia farmakologicznego.

W Katedrze i Klinice Neurologii Wieku Rozwojowego Uniwersytetu Medycznego im Karola Marcinkowskiego w Poznaniu od lat prowadzimy działania edukacyjne nacelowane na zwiększenie wiedzy personelu medycznego na temat znaczenia snu i jego zaburzeń u dzieci i młodzieży, nie tylko w ramach edukacji podyplomowej lekarzy (w trakcie licznych kursów i konferencji), ale również dla studentów kierunków prowadzonych na Wydziale Nauk o Zdrowiu UMP. Studenci Pielęgniarstwa, Fizjoterapii, Ratownictwa Medycznego i Zdrowia publicznego w trakcie zajęć otrzymują podstawowe informacje na temat fizjologii snu i najczęściej występujących jego zaburzeń. Zainteresowani często wybierają zajęcia fakultatywne „Sen i jego zaburzenia” aby poszerzyć swoją wiedzę w tym temacie. Działania te wynikają z przekonania, że pierwszym etapem rozwoju szeroko pojętej medycyny snu jest uświadomienie zawodom medycznym znaczenia snu szczególnie dla funkcjonowania dzieci i młodzieży. Istotna jest również interdyscyplinarna współpraca, ważna nie tylko w procesie diagnostycznym, ale i w terapii. Oczywiście edukacja to nie wszystko, w ramach Pracowni Polisomnografii i Badań Snu Dzieci i Młodzieży prowadzimy również badania naukowe w tej dziedzinie i – co najważniejsze – w Uniwersyteckim Szpitalu Klinicznym opiekujemy się pacjentami z zaburzeniami snu.

Tekst dr. hab. n. med. Marcina Żarowskiego, prof. UMP, z Pracowni Polisomnografii i Badań Snu Dzieci i Młodzieży Katedry i Kliniki Neurologii Wieku Rozwojowego Uniwersytetu Medycznego im Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, opublikowano w Biuletynie Wielkopolskiej Izby Lekarskiej 2/2026.

Przeczytaj także: „Dzieci w sieci”.