Zaniedbana profilaktyka

Najwyższa Izba Kontroli sprawdziła, jak wygląda profilaktyczna opieka dla dzieci i młodzieży w ramach podstawowej opieki zdrowotnej. 

NIK przeprowadziła kontrolę w Ministerstwie Zdrowia, pięciu Oddziałach Wojewódzkich Narodowego Funduszu Zdrowia (OW NFZ) i osiemnastu placówkach POZ z terenu województw: lubuskiego, opolskiego, podkarpackiego, śląskiego i warmińsko-mazurskiego. 

Kontrolerzy wykazali, że w latach 2022-2024 badaniami profilaktycznymi w ramach POZ, pomimo, że są one gwarantowane i nieodpłatne, objęto niewielką część z ponad 3,5 mln uprawnionych dzieci i młodzieży.

– W przypadku poszczególnych rodzajów badań poziom ich realizacji kształtował się od 16,9 proc. do 42,3 proc. – podała NIK.

W obecnym stanie prawnym świadczenia te nie są obowiązkowe, jednak zalecają je zarówno Ministerstwo Zdrowia, jak i lekarze.

Realizacja profilaktyki dziecięcej w POZ - wyniki kontroli NIK 

Placówki POZ, poza wizytami patronażowymi położnej POZ, objęły badaniami profilaktycznymi niewielką liczbę uprawnionych dzieci i młodzieży. NIK podkreśliła, że zgodnie z danymi Ministerstwa Zdrowia, w latach objętych kontrolą, lekarze POZ objęli badaniami bilansowymi zaledwie od 25,2 proc. do 26,2 proc. populacji, a poradami patronażowymi od 39 proc. do 42,3 proc. Z kolei pielęgniarki POZ wykonały testy przesiewowe na poziomie od 43,2 proc. do nawet 67 proc. Kontrola wykazała jednak, że w sześciu z 18 skontrolowanych placówek nie odnotowano wykonania żadnego testu, a w trzech innych poziom realizacji wyniósł od 0,5 proc. do 4,3 proc. Ponadto w większości przypadków lekarze, pielęgniarki i położne POZ nie zrealizowali pełnego zakresu badań profilaktycznych albo wpisy w dokumentacji medycznej nie potwierdzały jego wykonania.

Więcej badań profilaktycznych (w porównaniu do lekarzy i pielęgniarek POZ), bo prawie u wszystkich dzieci zrealizowały położne POZ w ramach wizyt patronażowych. Z danych Ministerstwa wynika, że objęły badaniami od 126,6 proc. do 128,9 proc populacji.

Jednocześnie NIK zwraca uwagę, że kontrolowane podmioty w niewystarczającym stopniu zachęcały rodziców dzieci do skorzystania z badań profilaktycznych, gdyż nie kierowały do nich bezpośrednich informacji o korzyściach z takich badań i nie przypominały im o terminach ich wykonania.

Słaby nadzór nad profilaktyką zdrowotną najmłodszych

Organ zaznacza także, że Ministerstwo Zdrowia i Narodowy Fundusz Zdrowia nie prowadzili właściwego nadzoru nad profilaktyką dzieci i młodzieży.

Jak wyjaśnia, minister zdrowia miał ograniczoną wiedzę o stanie profilaktycznej opieki zdrowotnej. Nie znał rzeczywistej liczby dzieci i młodzieży, które zostały objęte świadczeniami lekarza POZ, liczby dzieci objętych wizytami patronażowymi pielęgniarki POZ, liczby zrealizowanych przez nią testów przesiewowych oraz liczby dzieci objętych świadczeniami położnej POZ. Mimo obowiązku prowadzenia badań statystycznych, nie egzekwował od placówek POZ składania sprawozdań statystycznych MZ-11, które były jednym ze źródeł informacji o świadczeniach profilaktycznych udzielanych dzieciom i młodzieży. W 2022 r. złożyło je 78,1 proc. zobowiązanych podmiotów, w 2023 r. – 77,4 proc., a w 2024 r. – 71,5 proc.

– Minister tłumaczył to brakiem instrumentów, które skutecznie powinny motywować do przekazywania danych. Jednak zdaniem NIK, może on w ramach sprawowanego nadzoru podejmować działania mobilizujące placówki POZ do ich składania poprzez podkreślanie m.in., że przekazywanie danych statystycznych niezgodnych ze stanem faktycznym, odmowa wykonania obowiązku statystycznego, a także przekazywanie danych statystycznych po upływie oznaczonego terminu są czynami, w stosunku do których ustawa o statystyce publicznej przewiduje odpowiedzialność prawnokarną – czytamy.

Ponadto, jak zaznacza NIK, minister zdrowia nie nadzorował działalności NFZ dotyczącej profilaktyki zdrowotnej dla dzieci i młodzieży w ramach POZ, a także świadczeniodawców, mimo takiego obowiązku (określonego w przepisach ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych). Dodaje, że resort nie żądał od funduszu i świadczeniodawców dokumentów, informacji i wyjaśnień oraz nie przeprowadzał u nich kontroli. Tłumaczył to brakiem sygnałów wskazujących na nieprawidłowości.

– Minister opieszale prowadził prace dotyczące zmiany rozporządzenia w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej, którego przepisy, określając terminy przeprowadzenia bilansów zdrowia i testów przesiewowych, nadal odwoływały się do zlikwidowanych szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych – wskazuje NIK. 

Wnioski

W związku z powyższym NIK zwraca się do ministra zdrowia o podjęcie działań zmierzających do objęcia profilaktyczną opieką zdrowotną w ramach POZ większej niż dotychczas liczby dzieci i młodzieży w celu zapewnienia odpowiednio wczesnego ujawniania poważnych chorób i wad rozwojowych.

Wnioskuje o zmianę przepisów prawa, które umożliwiałyby dokumentowanie wyników badań profilaktycznych dzieci i młodzieży w systemie elektronicznym, z możliwością udostępnienia lekarzom także spoza placówki POZ wykonującej te badania.

Zdaniem NIK należy zobowiązać placówki POZ udzielających świadczeń w ramach profilaktycznej opieki zdrowotnej dzieci i młodzieży finansowanych ze środków publicznych do przekazywania rzetelnych informacji o faktycznej skali i rodzajach udzielanych świadczeń w celu zapewnienia wystarczającego zakresu informacji do inicjowania, opracowywania oraz monitorowania polityki Rady Ministrów w stosunku do profilaktycznej opieki zdrowotnej dzieci i młodzieży. Zasadne jest także objęcie nadzorem działalności NFZ (także w ramach kontroli) dotyczącej profilaktycznej opieki zdrowotnej dzieci i młodzieży prowadzonej w ramach POZ w celu zapewnienia, że badania profilaktyczne są prawidłowo realizowane i dokumentowane.

We wnioskach do prezesa NFZ Izba wnosi o prowadzenie kontroli placówek POZ w zakresie realizacji, dokumentowania i sprawozdawania świadczeń profilaktycznych dla dzieci i młodzieży w sposób umożliwiający ocenę, czy ich realizacja została faktycznie wykonana, i czy zrealizowano je z zachowaniem wszystkich wymogów wynikających z obowiązujących przepisów prawa.

Do dyrektorów oddziałów wojewódzkich NFZ wnioskuje o rzetelne monitorowanie realizacji umów obejmujących świadczenia profilaktycznej opieki zdrowotnej udzielane w ramach POZ, w tym w szczególności poprzez weryfikowanie danych sprawozdawanych przez świadczeniodawców o realizacji badań profilaktycznych dla dzieci i młodzieży.

Przeczytaj także: „1 mld zł na POZ z Funduszy Europejskich”, „Dwa badania i koniec budżetu. Tomasz Zieliński o absurdalnych limitach dla przychodni”