Czterokrotny wzrost opłaty od małolitrażowych opakowań alkoholu ma ograniczyć ich sprzedaż, a przy okazji zwiększyć przychody Narodowego Funduszu Zdrowia. Projekt nowelizacji przygotowany przez resorty finansów i zdrowia nie tylko podnosi stawki i zmienia zasady ich przeliczania, lecz także odbiera samorządom udział w opłacie, zarzucając im nieracjonalne wydatkowanie uzyskanych funduszy.
- Stawka za litr czystego alkoholu w pojemnościach do 300 ml wzrośnie z 25 do 100 zł (10 gr za 1 ml 100-proc. alkoholu). Autorzy projektu szacują, że średnia cena detaliczna „małpki” podskoczy o mniej więcej 35 proc., co wywoła spadek sprzedaży o 25 proc.
- Całość wpływów z opłaty będzie przeznaczana od 1 lipca 2027 r. do płatnika – ten otrzyma z tego tytułu dodatkowo 740,6 mln zł w 2027 r., a od 2028 r. kwota ta sięgnie niemal 1,5 mld zł rocznie
- Autorzy projektu zarzucają gminom marnowanie środków – część samorządów finansowała z opłaty „małpkowej” zajęcia taneczne czy zakup i montaż koszy na śmieci. W zamian za utracony udział samorządy dostaną od 2028 r. wyższe opłaty za gminne zezwolenia detaliczne, uzależnione od rzeczywistego obrotu na kasach fiskalnych
Projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu zapewnienia przychodów Narodowemu Funduszowi Zdrowia (UD416), opracowany przez Ministerstwo Finansów i Ministerstwo Zdrowia, przewiduje gruntowne przekształcenie zasad pobierania opłaty od hurtowego obrotu alkoholem w opakowaniach do 300 ml (tzw. opłaty ALK) – projekt, uzasadnienie i ocena skutków w całości znajdują się na dole artykułu.
Stawka wzrośnie z 25 do 100 zł w przeliczeniu na litr 100-proc. alkoholu. Aby wyeliminować dotychczasowe wątpliwości interpretacyjne przy jej wyliczaniu, nowa opłata zostanie wyrażona w groszach i mililitrach: wyniesie 10 gr za każdy 1 ml czystego alkoholu.
Podwyżka doprowadzi do średniego wzrostu ceny detalicznej „małpki” o mniej więcej 35 proc. Ma to zredukować dostępność ekonomiczną tych produktów i ograniczyć ich konsumpcję.
W OSR zakłada się, że spadek sprzedaży w przeliczeniu na litr 100-proc. alkoholu wyniesie 25 proc.
Autrzy wskazują na dane rynkowe: o ile w 2021 r. za przeciętne wynagrodzenie można było kupić 841 sztuk „małpek” (100 ml, 40 proc.), o tyle w 2025 r. było to już 1026 sztuk.
Z przytoczonych w dokumencie badań wynika ponadto, że osoby rozpoczynające spożywanie alkoholu przed godz. 7 rano mają ponad pięciokrotnie wyższe prawdopodobieństwo sięgnięcia po małą butelkę niż te pijące po godz. 17.
Regulacja zakłada, że od 1 lipca 2027 r. całe wpływy z opłaty ALK – zamiast dotychczasowej partycypacji pół na pół z gminami – stanowić będą bezpośredni dochód. Z tego tytułu do budżetu płatnika wpłynie dodatkowo 740,6 mln zł w drugim półroczu 2027 r., a od 2028 r. kwota ta osiągnie 1,48 mld zł rocznie (łączny przychód funduszu z tego tytułu wyniesie niemal 1,78 mld zł). Odbranie gminom połowy wpływów uzasadniono analizą ich dotychczasowych wydatków. W OSR wskazano, że ok. 29 proc. gmin co roku przetrzymuje niewydatkowane fundusze z opłaty (w latach 2023–2024 po ponad 77 mln zł rocznie), a część samorządów przeznaczała je na zadania niemające związku z polityką antyalkoholową – na przykład na organizację festynów, zajęcia taneczne dla seniorów czy zakup i montaż koszy na śmieci. Tymczasem wydatki funduszu na leczenie uzależnień i opiekę psychiatryczną w 2025 r. sięgnęły 1072,8 mln zł, niemal czterokrotnie przewyższając dotychczasowe przychody płatnika z opłaty małpkowej.
Aby zrekompensować samorządom utratę dochodów z ALK (szacowaną na 296,3 mln zł rocznie), projekt od 1 stycznia 2028 r. zmienia zasady ustalania opłat za gminne zezwolenia na sprzedaż detaliczną. Odchodząc od ryczałtowych progiów obrotu, nowa stawka zostanie ściśle powiązana z rzeczywistą wartością sprzedaży ujętą na kasach fiskalnych. Wyniesie ona 1,9 proc. wartości sprzedaży dla piwa, wina i alkoholi do 18 proc. (nie mniej niż 1050 zł) oraz 3,2 proc. dla alkoholi powyżej 18 proc. (nie mniej niż 4200 zł). Dzięki temu do budżetów gmin wpłynie dodatkowo 155,2 mln zł rocznie.
Projekt wprowadza również modyfikacje w procedurach dla przedsiębiorców. Od 1 lipca 2027 r. okres rozliczeniowy zmieni się z półrocznego na miesięczny (informacja ALK-1 oraz wpłata będą składane do 25. dnia miesiąca następującego po rozliczanym miesiącu), co zrówna opłatę z cyklem podatkowym VAT i akcyzy. Hurtownicy będą mogli składać jedną zbiorczą informację dla wszystkich posiadanych zezwoleń, zniesiono wymóg wyłącznego stosowania podpisu kwalifikowanego, a opłata sankcyjna w wysokości 2000 zł będzie nałożona wyłącznie w sytuacji, gdy przedsiębiorca jednocześnie nie złoży informacji i nie dokona wpłaty w terminie (z wyjątkiem złożenia wniosku o odroczenie płatności lub rozłożenie jej na raty).
Zakładany spadek sprzedaży alkoholu o 25 proc. przełoży się na zmniejszenie dochodów budżetu państwa z tytułu akcyzy o 261 mln zł rocznie (w 2027 r. o 108,8 mln zł). Ubytek ten zostanie jedynie częściowo zrekompensowany wyższymi wpływami z VAT z racji droższych produktów (192,7 mln zł rocznie od 2028 r.). Projekt przewiduje ponadto, że od 1 stycznia 2029 r. wskaźnik przekazywania środków z opłaty ALK z budżetu funduszu na Fundusz Rozwiązywania Problemów Hazardowych zostanie obniżony z 8 proc. do 2 proc., przy zachowaniu gwarantowanego poziomu minimum 20 mln zł rocznie.
Projekt zwolniony jest z obowiązku opracowywania założeń projektu ustaw na podstawie wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów.
Projekt, uzasadnienie i ocena skutków regulacji poniżej.
Przeczytaj także: „Małpi rozum Polaków”.
