Położne (nie)widoczne?

Przygotowany przez Ministerstwo Zdrowia projekt nowelizacji ustawy o zawodzie pielęgniarki i położnej z maja br. miał wprowadzić nowy model kształcenia położnych - najpierw studia I stopnia w kierunku pielęgniarstwo, a potem 1,5-roczną specjalizację z położnictwa (dwuzawodowość). Projekt zakładał więc  uzależnienie zawodu położnej od ukończenia w pierwszej kolejności studiów pielęgniarskich, co oznaczało odejście od samodzielnego kształcenia położnych. 

Wiceminister zdrowia Katarzyna Kęcka tłumaczyła później w odpowiedzi na interpekację poselską, że w  rozwiązaniach wypracowanych przez Zespół do spraw opracowania projektu przepisów regulujących zawody pielęgniarki i położnej, kwestie kształcenia położnych zostały ujęte analogicznie do obowiązujących przepisów ustawy z 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej. Kęcka wskazała, że w toku dalszych prac nad projektem do resortu napływały jednak sygnały dotyczące trudności położnych w znalezieniu zatrudnienia oraz ograniczonej liczby miejsc pracy.

– Z tego względu zaproponowano rozwiązanie przewidujące uzyskanie przez absolwentów kierunku położnictwo również kwalifikacji pielęgniarki, co miałoby zwiększyć ich możliwości zatrudnienia w przypadku braku możliwości wykonywania zawodu położnej – odpowiedziała wiceminister.

Podkreśliła zarazem, że celem nowego modelu kształcenia nie jest ograniczenie samodzielności zawodowej położnych – pozostają samodzielnymi przedstawicielami zawodu medycznego o szerokich kompetencjach.

Środowisko położnych stanowczo sprzeciwiło się tej propozycji, argumentując, że położnictwo to samodzielna profesja, a zmiany naruszają jej autonomię. Wskazało również, że projekt upublikowano bez rzetelnych  uzgodnień z reprezentantkami zawodu.

Przeciwko zmianom głośno protestowały m.in. Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych (NIPiP), Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników oraz Polskie Towarzystwo Położnych. 

Resort zdrowia proponuje rozwiązanie krzyżowe

W październiku resort zdrowia wycofał się z tego pomysłu, zaachowując odrębność zawodu położnej i dotychczasowy model kształcenia. Potwierdziła to w rozmowie z„ Menedżerem Zdrowia” wiceminister Katarzyna Kęcka.

– Odeszliśmy od zaproponowanego wcześniej rozwiązania. Wsłuchiwaliśmy się w argumenty środowiska, które wyrażało obawy związane z proponowaną przez nas ścieżką kształcenia. Wzięliśmy je pod uwagę, podobnie jak sytuację na rynku pracy w obu zawodach oraz fakt, że pielęgniarki i położne mają wspólny samorząd i jedną ustawę regulującą wykonywanie obu zawodów – powiedziała wiceminister zdrowia.

– Na tej podstawie zdecydowaliśmy się na rozwiązanie krzyżowe dla obu zawodów. Pielęgniarka lub położna, która będzie chciała uzyskać kwalifikacje także w drugim zawodzie, będzie mogła skorzystać ze ścieżki uwzględniającej już zdobyte wykształcenie. W praktyce oznacza to, że takiej osobie zostaną zaliczone efekty kształcenia, które osiągnęła już podczas studiów pielęgniarskich lub położniczych, a kształcenie obejmie te elementy, które są wymagane do wykonywania drugiego zawodu – wyjaśniła Kęcka. 

Zawód położnej nigdy nie był częścią innych kierunków

Zdaniem dr hab. Grażyny Bączek, Dyrektor ds. Położnych i Pielęgniarek Centrum Medycznego „Żelazna”, konsultant województwa mazowieckiego w dziedzinie pielęgniarstwa ginekologiczno-położniczego decyzja Ministerstwa Zdrowia jest słuszna.

– Bardzo się cieszę, że resort zdrowia wziął pod uwagę głosy płynące ze środowiska położnych, środowiska praktyków i nauczycieli akademickich, jak również kadry zarządzającej placówkami oraz towarzystw naukowych, zarówno położnych, jak i położników i ginekologów. Chciałabym wyrazić wdzięczność ministerstwu, że wzięło pod uwagę te wszystkie opinie – mówi „Menedżerowi Zdrowia” dr Grażyna Bączek.

Konsultant zaznacza, że kształcenie położnych w naszym kraju jest również uwarunkowane kulturowo i społecznie, i od zawsze miało charakter autonomiczny, dodając, że w polskim systemie edukacji zawód ten nigdy nie był częścią innych kierunków. – Kiedyś istniały szkoły położnych, przekształcone później w studium medyczne, następnie zostały uruchomione studia na wydziałach uniwersyteckich i wyższe szkoły zawodowe – przypomina specjalistka.

–  Absolwentki położnictwa to osoby, których zadaniem jest troska o zdrowie prokreacyjne kobiet, jak i samych par, co ma szczególne znaczenie w obecnym kryzysie demograficznym.

–  Jako osoba, która zajmuje się również kształceniem położnych doskonale wiem, jak kształci się adeptkę od pierwszego roku w nurcie filozofii opieki nad zdrowiem kobiety, zdrowiem mężczyzny w obszarze prokreacyjnym. W autonomicznych trybie kształcenia do zawodu od samego początku można odpowiednio kształtować postawę, wiedzę, umiejętności tej młodej osoby. Odrębne kształcenie na kierunku położnictwo daje szansę na autentyczne wykreowanie tego zawodu – podkreśla dr Bączek.

– Decyzja ministerstwa dodaje nam skrzydeł do tego, żeby jak najlepiej, w obliczu różnych napotykanych trudności, takie kształcenie realizować – zaznacza konsultant.

Furtka dla położnych

Dr Bączek zwraca uwagę, że resort zdrowia pozostawił furtkę w sytuacji, w której położna chciałaby zmienić zawód. Położne będą miały możliwość uzyskania prawa wykonywania zawodu pielęgniarki po ukończeniu skróconego cyklu kształcenia. – To doskonałe posunięcie w obliczu zmniejszającej się dzietności, jak również zmniejszającej się liczby placówek, oddziałów położniczych – ocenia konsultant. Podkreśla, że niezbędna jest dobra organizacja tych podmiotów, gdyż są regiony, w których położnych brakuje.

Konsultant wojewódzka zaznacza, że kluczowe znaczenie ma tutaj efektywne zarządzanie kadrami oraz właściwie planowanie rekrutacji. Wymaga to stałej obserwacji rynku i dostosowywania limitów przyjęć na uczelniach do realnego zapotrzebowania. Niezbędna jest także dokładna analiza struktury wieku zatrudnionych położnych, pod kątem odchodzenia ich na emeryturę.

– Nasze środowisko ma świadomość, że znaczny odsetek położnych osiągnął lub wkrótce osiągnie wiek emerytalny. Średnia wieku w tej grupie zawodowej przekracza obecnie 50 lat. Zapewnienie zastępowalności pokoleń staje się jednym z najważniejszych wyzwań – wskazuje dr Bączek.

Dr Bączek: System wciąż nie widzi kompetencji położnych 

W ocenie specjalistki obecny system opieki zdrowotnej nie nadąża nad systemem kształcenia.

– Nowelizujemy programy kształcenia, mamy nowe rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego, ostatnie z 2024 r, które umożliwia kształcenie w kierunku nabywania nowych kompetencji. To już się dzieje. Uczelnie przygotowują się, dostosowują programy kształcenia, formy zajęć, środki dydaktyczne, wydają odpowiednie dyplomy potwierdzające nowe umiejętności. Natomiast system wciąż jeszcze nie widzi tych umiejętności – mówi ekspertka.

–  Mam nadzieję, że w ustawie o zawodzie położnej, nad którą trwają prace, znajdą się zapisy regulujące te kwestie. Jednak istotnie jest też to, aby Narodowy Fundusz Zdrowia zobaczył te kompetencje po to, żeby na przykład kontraktować pewne świadczenia, które może wykonywać absolwent po ukończeniu studiów pierwszego lub drugiego stopnia – tłumaczy specjalistka.

Dr Bączek zaznacza, że problem jest złożony i wymaga dobrej korelacji pomiędzy poszczególnymi dokumentami prawnymi, czyli ustawy o zawodzie, ustawy o świadczeniach zdrowotnych, zarządzeniami NFZ, ale również prawnymi aspektami wykonywania zawodu, po to, aby pewne procedury położna mogła wykonywać samodzielnie.

Konkretny warsztat do prowadzenia profilaktyki

Na pytanie, czy jest przestrzeń do tego, aby położne jeszcze mocniej angażowały się w profilaktykę i opiekę zdrowotną kobiet i w jakich obszarach ich rola mogłaby zostać rozszerzona, by jeszcze lepiej odpowiadać na te potrzeby, dr Grażyna Bączek przypomniała, że w ustawie o zawodzie położnej określono m.in. zadania związane z profilaktyką zdrowotną kobiet, dodając, że istnieje konieczność wpisania pewnych świadczeń, w tym możliwości ich kontraktowania.

–  Podam taki przykład, jeśli chodzi o profilaktykę. W toku kształcenia położna realizuje przedmioty, które są ściśle związane z profilaktyką. Na studiach licencjackich uczona jest pedagogiki, na studiach magisterskich dydaktyki medycznej oraz edukacji zdrowotnej w praktyce zawodowej położnej. Ma więc pełne narzędzia i warsztat do prowadzenia profilaktyki, czego na przykład nie ma na studiach lekarskich. Podobna sytuacja dotyczy badań ultrasonograficznych. na studiach II stopnia realizowany jest przedmiot, który wyposaża absolwentki w wiedzę i umiejętności przeprowadzania podstawowych badań ultrasonograficznych. Zajęcia są realizowane w pracowniach symulacji medycznej oraz w szpitalach i przychodniach. Niestety ta umiejętność nie jest możliwa do realizacji w obecnym systemie opieki zdrowotnej. Prowadzenie ciąży fizjologicznej również jest ograniczone do placówek podstawowej opieki zdrowotnej i położne spoza tego obszaru nie mogą realizować takiego świadczenia. Położna jest zatem w pełni wykształcona i przygotowana w sposób praktyczny do zajmowania się wymienionymi dziedzinami. Potrzebujemy tylko, żeby położna miała wpisane kompetencje w system, żeby system ją dostrzegł i pozwolił na samodzielne działanie w tym zakresie – tłumaczy. W rezultacie – żeby pacjentka miała dostęp do tych świadczeń i prawo wyboru osoby z oczekiwanymi przez nią kompetencjami.

Zdaniem dr Bączek, nadrzędną kwestią jest spójność istniejących przepisów, które obecnie dzielą, zamiast łączyć poszczególne obszary funkcjonowania zawodu: od kształcenia, przez podstawową opiekę zdrowotną, aż po opiekę szpitalną.

–  Kluczem jest pacjent, jego potrzeby, dostępność do świadczeń i wykorzystanie tego, co już w systemie istnieje – zaznacza.

„Położne dostosowują swoje kształcenie do potrzeb populacyjnych”

Czy w Polsce jest deficyt położnych? Aby miarodajnie ocenić zapotrzebowanie na poszczególne zawody należy przede wszystkim przeprowadzić analizy potrzeb rynkowych, zapotrzebowanie na opiekę zdrowotną w danych środowiskach, określić potrzeby zdrowotne populacji w obszarze zdrowia prokreacyjnego, oceniać rozmieszczenie placówek ochrony zdrowia w kontekście powyższych wskaźników.

– Na potrzeby Ministerstwa Zdrowia oraz konsultanta krajowego, we współpracy z konsultantami wojewódzkimi, stale monitorujemy sytuację kadrową, zestawiając prognozy dotyczące odejść na emeryturę z liczbą absolwentów kierunków położniczych. Natomiast potrzebne nam są konkretne wyliczenia, wskazanie trendów, aby stwierdzić, czy limity przyjęć są właściwie. Uczelnie mają tutaj oczywiście dowolność, ale my też jako uczelnia patrzymy racjonalnie na te limity, wiemy, ile powinniśmy wykształcić położnych, żeby nie było ich za dużo, ale też, żeby nie brakowało ich w przyszłości. Powinniśmy dokładniej przyjrzeć się rynkowi pod kątem liczebności wyższych szkół zawodowych dla położnych, biorąc pod uwagę aspekty demograficzne i gospodarcze, w celu zabezpieczenia potrzeb pacjenta – uważa dr Bączek.

– Położna w dużej mierze zajmuje się zdrowiem kobiety także poza okresem prokreacyjnym, czyli w okresie okołomenopauzalnym i senium. Posiadamy kompetencje w obszarze profilaktyki, edukacji zdrowotnej, doradztwa – i oczywiście pielęgnowania w stanach zdrowia i choroby.  Przy obecnych trendach demograficznych liczba kobiet, które będą potrzebowały takiej pomocy będzie rosła. Położne dostosowują swoje kształcenie właśnie do bieżących i zmieniających się potrzeb populacyjnych – podsumowuje dr Grażyna Bączek.

– I znowu powtórzę, że w rezultacie stale chodzi o pacjenta, kobietę, podopieczną – o jej dostęp do świadczeń zdrowotnych na wysokim jakościowo i satysfakcjonującym ją poziomie –dodaje konsultant. 

Dlaczego POZ nie korzysta w pełni z kompetencji położnych?

„Menedżer Zdrowia” zapytał Katarzynę Kęcką, czy Ministerstwo Zdrowia zakłada szersze wykorzystanie kompetencji położnych. Wiceminister przyznała, iż ma poczucie, że nie są dziś one w pełni wykorzystywane.

– Podam przykład: w podstawowej opiece zdrowotnej, w przepisach dotyczących świadczeń gwarantowanych, wskazano, że położna obejmuje opieką kobietę przez całe jej życie. Tymczasem w praktyce położna zajmuje się przede wszystkim kobietami w okresie ciąży i połogu – powiedziała.

– A przecież do jej zadań należą również opieka przedkoncepcyjna, przygotowanie młodych dziewcząt do zmian hormonalnych związanych z okresem dojrzewania czy poradnictwo w okresie menopauzy. Nie musimy tworzyć nowych kompetencji czy dodatkowo ich definiować. One już istnieją i położne mogą z nich korzystać. Dlaczego w praktyce nie zawsze tak się dzieje? Trudno jednoznacznie odpowiedzieć, ale jedną z przyczyn może być sposób organizacji podstawowej opieki zdrowotnej – wskazała Kęcka.

Jak dodała, że obecnie trwają prace nad przygotowaniem rozporządzenia, które umożliwi 1600 położnym w całym kraju pobieranie materiału do testu HPV HR bez konieczności posiadania obowiązkowego certyfikatu Narodowego Instytutu Onkologicznego, jak było dotychczas. – Taki certyfikat nie jest konieczny, ponieważ w ramach kształcenia przeddyplomowego położne uczą się pobierania materiału do cytologii i osiągają ten efekt kształcenia już w toku studiów – podkreśliła wiceminister zdrowia.

– Rozszerzamy również na położne dodatek motywacyjny w POZ, który do tej pory obejmował lekarzy. Liczę na to, że zmiany w rozporządzeniu zostaną podpisane najpóźniej do 15 listopada – powiedziała Katarzyna Kęcka.

Ministra zdrowia spotkała się z przedstawicielami samodzielnych zawodów medycznychMinisterstwo Zdrowia prowadzi prace nad zmianami, które mają lepiej wykorzystywać kompetencje poszczególnych zawodów medycznych i ułatwiać pacjentom dostęp do świadczeń.

Przeczytaj także: „Deregulacja w profilaktyce dzieli medyków”, „Stracone położne”