Jak skutecznie przerwać błędne koło świądu i drapania w AZS? Nowoczesne standardy leczenia AZS i emolientów plus z neurobiomą ►

Choć przez wiele lat AZS definiowano głównie przez obecność zmian wypryskowych, obecnie coraz większą uwagę zwraca się na świąd (pruritus). To właśnie on jest uznawany za najbardziej obciążający objaw choroby. Świąd odpowiada za pogorszenie jakości życia, zaburzenia snu oraz częstsze występowanie objawów depresji i lęku u pacjentów. Wpływa także na codzienne funkcjonowanie i aktywność zawodową chorych. Im większe jego nasilenie, tym większe ograniczenie aktywności i spadek efektywności pracy, wynikający głównie z prezenteizmu^1–3.

Patogeneza AZS opiera się na wzajemnym oddziaływaniu trzech kluczowych elementów: dysfunkcji bariery naskórkowej, zaburzeń immunologicznych oraz świądu. Elementy te wzajemnie się nasilają, tworząc dodatnie sprzężenie zwrotne odpowiedzialne za przewlekły charakter choroby⁴.

U części pacjentów dysfunkcja bariery skórnej ma podłoże genetyczne, m.in. związane z mutacjami genu filagryny (FLG). Skutkuje to zwiększoną przeznaskórkową utratą wody (TEWL) oraz łatwiejszą penetracją alergenów i czynników drażniących. Jednocześnie dochodzi do zaburzeń odpowiedzi immunologicznej z dominacją zapalenia typu 2. Ważną rolę odgrywają tu cytokiny, takie jak IL-4, IL-13 i IL-31, które podtrzymują stan zapalny i nasilają odczuwanie świądu poprzez aktywację zakończeń nerwowych. Trzecim elementem są zaburzenia neurosensoryczne związane z obniżeniem progu pobudliwości receptorów świądowych i zwiększoną wrażliwością włókien nerwowych.

W efekcie powstaje błędne koło świąd–drapanie. Drapanie uszkadza barierę naskórkową, co dodatkowo nasila jej dysfunkcję i ułatwia przenikanie czynników środowiskowych aktywujących układ immunologiczny. Prowadzi to do uwalniania kolejnych mediatorów zapalnych i świądowych, a w konsekwencji do dalszego nasilenia świądu¹.

W ostatnich latach coraz większą rolę w patogenezie AZS przypisuje się dysbiozie mikrobiomu skóry, czyli zaburzeniu jego składu i funkcji. U pacjentów z AZS obserwuje się zmniejszenie różnorodności mikroorganizmów oraz dominację wybranych gatunków, przede wszystkim Staphylococcus aureus. Szczególnie interesujące jest to, że kolonizacja ta dotyczy nie tylko zmian zapalnych, ale również skóry klinicznie niezmienionej. Sugeruje to, że S. aureus może uczestniczyć już we wczesnych etapach choroby, a nie jedynie w okresach zaostrzeń.

Nadmierna obecność S. aureus sprzyja utrzymywaniu stanu zapalnego na kilka sposobów. Bakteria produkuje toksyny o właściwościach superantygenów, które mogą prowadzić do nieswoistej aktywacji limfocytów T i nasilenia odpowiedzi typu 2. Wydzielane enzymy i toksyny dodatkowo uszkadzają barierę naskórkową, pogłębiając jej dysfunkcję i ułatwiając dalszą kolonizację skóry⁵.

Coraz więcej danych wskazuje, że S. aureus wpływa również na neuronalny komponent świądu. Wykazano, że produkowane przez tę bakterię proteazy mogą bezpośrednio aktywować zakończenia nerwowe w skórze. Przykładem jest proteaza V8 aktywująca receptory PAR-1 obecne na włóknach czuciowych, co może wywoływać świąd niezależnie od klasycznej kaskady zapalnej. Tłumaczyłoby to występowanie świądu także w obszarach skóry bez widocznych zmian zapalnych. Obserwacje te podkreślają znaczenie osi mikrobiom–układ nerwowy w patogenezie AZS i pokazują, że mikrobiom skóry może aktywnie uczestniczyć w generowaniu świądu⁶.

Jak podkreślono w europejskich rekomendacjach leczenia atopowego zapalenia skóry (EuroGuiDerm), leczenie przeciwzapalne – zarówno miejscowe, jak i ogólnoustrojowe – prowadzi do zmniejszenia zmian skórnych oraz złagodzenia świądu. Kontrola zapalenia typu 2 przekłada się bowiem na redukcję pobudzenia zakończeń nerwowych odpowiedzialnych za odczuwanie świądu.

Choć miejscowe glikokortykosteroidy nie są klasyfikowane jako leki przeciwświądowe, badania pokazują, że ich stosowanie zmniejsza nasilenie świądu u pacjentów z AZS. Natomiast miejscowe inhibitory kalcyneuryny mogą prowadzić do szybkiej poprawy – całkowite ustąpienie świądu bywa obserwowane już po kilku dniach terapii.

Rekomendacje EuroGuiDerm zwracają również uwagę na wysoką skuteczność dupilumabu, leku ukierunkowanego na oś IL-4/IL-13, w redukcji świądu u pacjentów z atopowym zapaleniem skóry². Zarówno badania kliniczne, jak i dane z codziennej praktyki pokazują szybkie zmniejszenie nasilenia świądu ocenianego w skali NRS, często już w pierwszych tygodniach terapii, równolegle z poprawą zmian skórnych i jakości życia pacjentów^2,7. Efekt przeciwświądowy utrzymuje się także podczas długotrwałego leczenia^7,8.

Podobne wyniki obserwowano dla tralokinumabu, przeciwciała monoklonalnego przeciw IL-13². W badaniach ECZTRA 1 i 2 wykazano istotną redukcję świądu oraz poprawę jakości życia w porównaniu z placebo⁹.

W przypadku inhibitorów JAK, takich jak abrocytynib i baricytynib, działanie przeciwświądowe pojawia się szczególnie szybko — często wcześniej niż poprawa zmian skórnych. W badaniach JADE MONO-1 i MONO-2 dla abrocytynibu zmniejszenie świądu obserwowano już w pierwszych dniach terapii¹⁰. Podobnie szybki efekt opisano dla baricytynibu¹¹. Zbliżony profil działania wykazuje także upadacytynib, selektywny inhibitor JAK1. W badaniach Measure Up 1 i Measure Up 2 znaczące zmniejszenie świądu pojawiało się często już w pierwszym tygodniu leczenia¹².

Przez wiele lat w leczeniu świądu w AZS powszechnie stosowano leki antyhistaminowe. Obecnie nie są one jednak rekomendowane w rutynowej terapii ze względu na brak wystarczających dowodów potwierdzających ich skuteczność w redukcji świądu atopowego². Świąd w AZS ma złożony charakter i nie zależy głównie od histaminy, lecz od wielu mediatorów zapalnych i neuroimmunologicznych, w tym cytokin osi Th2. W przeglądzie „Cochrane Review” nie wykazano spójnej skuteczności antagonistów receptora H1 stosowanych jako terapia dodana do leczenia miejscowego w porównaniu z placebo. Jakość dostępnych dowodów oceniono jako niską lub umiarkowaną. Pewną poprawę świądu obserwowano jedynie po zastosowaniu feksofenadyny, jednak efekt ten uznano za prawdopodobnie nieistotny klinicznie¹⁴.

Emolienty są podstawą wspomagającą leczenie AZS. Preparaty te działają nawilżająco, wspierają odbudowę bariery naskórkowej, zmniejszają przeznaskórkową utratę wody (TEWL) oraz ograniczają penetrację czynników drażniących i alergenów². W ostatnich latach coraz większe znaczenie przypisuje się tzw. emolientom plus, które oprócz działania barierowego zawierają składniki aktywne o właściwościach przeciwzapalnych i modulujących mikrobiom skóry¹⁵.

Stosowanie emolientów może również zmniejszać nasilenie świądu poprzez odbudowę bariery naskórkowej, obecność składników łagodzących i przeciwzapalnych oraz wpływ na mikrobiom skóry^16,17. Coraz więcej danych sugeruje także, że wybrane składniki emolientów plus mogą być ukierunkowane na neuronalny komponent świądu. Działanie na mikrobiom i bakterie S. aureus pozwala ograniczać aktywację receptorów odpowiedzialnych za odczuwanie świądu już na poziomie powierzchni skóry.

Do takich składników należy kompleks Neurobioma zawierający technologię AP+M — postbiotyk Aqua Posae Filiformis (lizat bakterii Vitreoscilla filiformis) oraz Microrésyl. Składniki te wspierają równowagę mikrobiomu skóry i wykazują działanie przeciwzapalne. Obecna w preparacie frakcja polipeptydowa pozyskiwana z grochu zimowego (Pisum sativum) może dodatkowo ograniczać aktywność proteaz produkowanych przez Staphylococcus aureus, które uczestniczą w generowaniu świądu. Dzięki temu preparat wspiera funkcję bariery naskórkowej i może pomagać w ograniczaniu mechanizmów związanych ze świądem.

Piśmiennictwo

1. Kamata Y, Tominaga M, Takamori K. Mechanisms of Itch in Atopic Dermatitis. Juntendo Med J. 2025 Jan 30;71(1):43-50. doi: 10.14789/ejmj.JMJ24-0036-R. PMID: 40109398; PMCID: PMC11915750.
   
2. Wollenberg A, Kinberger M, Arents B, Aszodi N, Avila Valle G, Barbarot S, Bieber T, Brough HA, Calzavara Pinton P, Christen-Zäch S, Deleuran M, Dittmann M, Dressler C, Fink-Wagner AH, Fosse N, Gáspár K, Gerbens L, Gieler U, Girolomoni G, Gregoriou S, Mortz CG, Nast A, Nygaard U, Redding M, Rehbinder EM, Ring J, Rossi M, Serra-Baldrich E, Simon D, Szalai ZZ, Szepietowski JC, Torrelo A, Werfel T, Flohr C. European guideline (EuroGuiDerm) on atopic eczema - part II: non-systemic treatments and treatment recommendations for special AE patient populations. J Eur Acad Dermatol Venereol. 2022 Nov;36(11):1904-1926. doi: 10.1111/jdv.18429. Epub 2022 Sep 3. PMID: 36056736.
   
3. Metsini A, Ryen L, Montgomery S, Molarius A, Svensson Å, Von Kobyletzki L. Quality of Life and Economic Burden in Swedish Adults with Atopic Dermatitis: A Cross-sectional Survey of Patientreported Outcomes. Acta Derm Venereol. 2026 Mar 17;106:0184. doi: 10.2340/actadv.v106.adv-2025-0184. PMID: 41841275; PMCID: PMC13001833.
   
4. Fujii Me. Current Understanding of Pathophysiological Mechanisms of Atopic Dermatitis: Interactions among Skin Barrier Dysfunction, Immune Abnormalities and Pruritus. Biol Pharm Bull. 2020;43(1):12-19. doi: 10.1248/bpb.b19-00088. PMID: 31902917.
   
5. Edslev SM, Agner T, Andersen PS. Skin Microbiome in Atopic Dermatitis. Acta Derm Venereol. 2020 Jun 9;100(12):adv00164. doi: 10.2340/00015555-3514. PMID: 32419029; PMCID: PMC9189751.
   
6. Deng L, Costa F, Blake KJ, Choi S, Chandrabalan A, Yousuf MS, Shiers S, Dubreuil D, Vega-Mendoza D, Rolland C, Deraison C, Voisin T, Bagood MD, Wesemann L, Frey AM, Palumbo JS, Wainger BJ, Gallo RL, Leyva-Castillo JM, Vergnolle N, Price TJ, Ramachandran R, Horswill AR, Chiu IM. S. aureus drives itch and scratch-induced skin damage through a V8 protease-PAR1 axis. Cell. 2023 Nov 22;186(24):5375-5393.e25. doi: 10.1016/j.cell.2023.10.019. PMID: 37995657; PMCID: PMC10669764.
   
7. Yosipovitch G, Kim BS, Koo JY, Chen Z, Wiggins S, Zahn J, Sugerman P, Haddad EB, Cyr SL. Dupilumab Reduces Pruritus in Clinically Distinct Dermatologic Diseases: Data from Clinical Trials on Atopic Dermatitis, Prurigo Nodularis, and Chronic Spontaneous Urticaria. Dermatol Ther (Heidelb). 2026 Apr;16(4):1983-1995. doi: 10.1007/s13555-025-01596-8. Epub 2025 Nov 22. Erratum in: Dermatol Ther (Heidelb). 2026 Apr;16(4):1997-2000. doi: 10.1007/s13555-026-01671-8. PMID: 41272364; PMCID: PMC13046901.
   
8. Boesjes CM, Kamphuis E, de Graaf M, Spekhorst LS, Haeck I, van der Gang LF, Loman L, Zuithoff NPA, Dekkers C, van der Rijst LP, Romeijn GLE, Oosting AJ, Gostynksi A, van Lynden-van Nes AMT, Tupker RA, van Tuyll van Serooskerken AM, Flinterman A, Politiek K, Touwslager WRH, Christoffers WA, Stewart SM, Kamsteeg M, Schuttelaar MA, de Bruin-Weller MS. Long-Term Effectiveness and Reasons for Discontinuation of Dupilumab in Patients With Atopic Dermatitis. JAMA Dermatol. 2024 Oct 1;160(10):1044-1055. doi: 10.1001/jamadermatol.2024.2517. PMID: 39110432; PMCID: PMC11307167.
   
9. Wollenberg A, Blauvelt A, Guttman-Yassky E, Worm M, Lynde C, Lacour JP, Spelman L, Katoh N, Saeki H, Poulin Y, Lesiak A, Kircik L, Cho SH, Herranz P, Cork MJ, Peris K, Steffensen LA, Bang B, Kuznetsova A, Jensen TN, Østerdal ML, Simpson EL; ECZTRA 1 and ECZTRA 2 study investigators. Tralokinumab for moderate-to-severe atopic dermatitis: results from two 52-week, randomized, double-blind, multicentre, placebo-controlled phase III trials (ECZTRA 1 and ECZTRA 2). Br J Dermatol. 2021 Mar;184(3):437-449. doi: 10.1111/bjd.19574. Epub 2020 Dec 30. PMID: 33000465; PMCID: PMC7986411.
   
10. Simpson EL, Sinclair R, Forman S, Wollenberg A, Aschoff R, Cork M, Bieber T, Thyssen JP, Yosipovitch G, Flohr C, Magnolo N, Maari C, Feeney C, Biswas P, Tatulych S, Valdez H, Rojo R. Efficacy and safety of abrocitinib in adults and adolescents with moderate-to-severe atopic dermatitis (JADE MONO-1): a multicentre, double-blind, randomised, placebo-controlled, phase 3 trial. Lancet. 2020 Jul 25;396(10246):255-266. doi: 10.1016/S0140-6736(20)30732-7. PMID: 32711801.
    
11. Simpson EL, Forman S, Silverberg JI, Zirwas M, Maverakis E, Han G, Guttman-Yassky E, Marnell D, Bissonnette R, Waibel J, Nunes FP, DeLozier AM, Angle R, Gamalo M, Holzwarth K, Goldblum O, Zhong J, Janes J, Papp K. Baricitinib in patients with moderate-to-severe atopic dermatitis: Results from a randomized monotherapy phase 3 trial in the United States and Canada (BREEZE-AD5). J Am Acad Dermatol. 2021 Jul;85(1):62-70. doi: 10.1016/j.jaad.2021.02.028. Epub 2021 Feb 16. PMID: 33600915.
    
12. Tang J, Ruan Z, Huang Y. Baricitinib in the treatment of atopic dermatitis: a systematic review of randomized controlled trials. Postepy Dermatol Alergol. 2025 Sep 29;42(5):444-452. doi: 10.5114/ada.2025.154815. PMID: 41256070; PMCID: PMC12621215.
    
13. Guttman-Yassky E, Teixeira HD, Simpson EL, Papp KA, Pangan AL, Blauvelt A, Thaçi D, Chu CY, Hong HC, Katoh N, Paller AS, Calimlim B, Gu Y, Hu X, Liu M, Yang Y, Liu J, Tenorio AR, Chu AD, Irvine AD. Once-daily upadacitinib versus placebo in adolescents and adults with moderate-to-severe atopic dermatitis (Measure Up 1 and Measure Up 2): results from two replicate double-blind, randomised controlled phase 3 trials. Lancet. 2021 Jun 5;397(10290):2151-2168. doi: 10.1016/S0140-6736(21)00588-2. Epub 2021 May 21. Erratum in: Lancet. 2021 Jun 5;397(10290):2150. doi: 10.1016/S0140-6736(21)01214-9. PMID: 34023008.
    
14. Matterne U, Böhmer MM, Weisshaar E, Jupiter A, Carter B, Apfelbacher CJ. Oral H1 antihistamines as 'add-on' therapy to topical treatment for eczema. Cochrane Database Syst Rev. 2019 Jan 22;1(1):CD012167. doi: 10.1002/14651858.CD012167.pub2. PMID: 30666626; PMCID: PMC6360926.
    
15. Araviiskaia E, Pincelli C, Sparavigna A, Luger T. The Role of a Novel Generation of Emollients, 'Emollients Plus', in Atopic Dermatitis. Clin Cosmet Investig Dermatol. 2022 Dec 14;15:2705-2719. doi: 10.2147/CCID.S389697. PMID: 36545500; PMCID: PMC9763050.
    
16. Hong J, Buddenkotte J, Berger TG, Steinhoff M. Management of itch in atopic dermatitis. Semin Cutan Med Surg. 2011 Jun;30(2):71-86. doi: 10.1016/j.sder.2011.05.002. PMID: 21767767; PMCID: PMC3704137.
    
17. Maden S. Current approach to moisturizer and emollient utilization in atopic dermatitis: a review. Explor Asthma Allergy. 2024;2:441–449. doi: 10.37349/eaa.2024.00056.