Dołącz do nas w mediach społecznościowych:
Udostępnij

Czy jesteśmy gotowi na choroby zakaźne? ►

Marzena Sygut-Mirek, Marcin Czech, Magdalena Ankiersztejn-Bartczak, Robert Flisiak i Krzysztof Tomasiewicz/Szymon Czerwiński

W ostatnich latach sytuacja epidemiologiczna w Polsce dynamicznie się zmieniała. Masowe migracje, niestabilność polityczna i brak wystarczającej wiedzy społeczeństwa na temat czynników ryzyka doprowadziły do wzrostu zagrożeń spowodowanych chorobami zakaźnymi. Podczas konferencji Wizja Zdrowia – Diagnoza i Przyszłość eksperci debatowali m.in. o konieczności podjęcia szerszych działań prewencyjnych.

W sesji „Choroby zakaźne – trendy i wyzwania” uczestniczyli:

  • dr n. społ. Magdalena Ankiersztejn-Bartczak – prezes Zarządu Fundacji Edukacji Społecznej (FES),
  • prof. dr hab. n. med. Marcin Czech – kierownik Zakładu Farmakoekonomiki oraz kierownik Zespołu ds. Kontroli Zakażeń Szpitalnych w Instytucie Matki i Dziecka,
  • dr n. med. Paweł Grzesiowski – główny inspektor sanitarny,
  • prof. dr hab. n. med. Robert Flisiak – wiceprezes Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych,
  • prof. dr hab. n. med. Krzysztof Tomasiewicz – prezes Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych.

Debatę moderowała Marzena Sygut-Mirek – dyrektor Działu Dziennikarskiego Termedii.

Nagranie poniżej, pod wideo spisana sesja.


Od kilku lat obserwujemy w Polsce powrót chorób, o których już zapomnieliśmy. Coraz częstsze są przypadki odry czy gruźlicy. Ponadto po ćwierć wieku przerwy odnotowano pojedynczy przypadek błonicy. Niepokojący jest także wzrost zakażeń wywołanych HIV mimo dostępu do coraz lepszych terapii. Zdaniem ekspertów główną przyczyną obecnej sytuacji jest spadek wyszczepialności spowodowany przez ruchy antyszczepionkowe, wygasanie odporności u osób dorosłych, które nie przyjęły przypominających dawek szczepionek oraz niewystarczające testowanie w kierunku HIV/AIDS. Nie bez znaczenia są też coraz częstsze podróże zagraniczne Polaków i ruchy migracyjne z krajów, gdzie opieka medyczna i prewencja epidemiologiczna są na znacznie niższym poziomie niż u nas.

Polska wobec nowych zagrożeń

I tu pojawia się pytanie – czy i w jaki sposób jesteśmy przygotowani na zagrożenia epidemiologiczne wywołane przez patogeny chorób zakaźnych?

Jak podkreślił dr n. med. Paweł Grzesiowski, główny inspektor sanitarny, w ostatnich latach w Polsce podjęto znaczące działania w celu przeciwdziałania zagrożeniom epidemicznym. Dzięki objęciu Polski systemem Międzynarodowych Przepisów Zdrowotnych (IHR) w ciągu zaledwie kilku minut uzyskujemy informację o pojawieniu się zagrożenia epidemiologicznego nawet na drugim końcu świata.

– Mieliśmy do czynienia z alertem hantawirusowym, z którym poradziliśmy sobie bez najmniejszych kłopotów. Jeśli chodzi o obecne ognisko eboli, wdrożyliśmy system monitorowania każdego człowieka, który opuszcza teren zagrożony tą epidemią. Już teraz podejmowane są przez państwo działania związane z zapewnieniem szczelności granic. Badanych jest też mnóstwo produktów żywnościowych, które trafiają do naszego kraju. Poza tym dzięki wprowadzeniu cyfryzacji do Państwowej Inspekcji Sanitarnej każde podejrzenie zakażenia powinno być natychmiast zgłaszane i przesyłane do właściwych organów. Niestety, obecnie aż 40 proc. placówek podstawowej opieki zdrowotnej nie raportuje zdarzeń medycznych do centralnego Systemu Informacji Medycznej (SIM). Opóźnienie to w przypadku chorób zakaźnych generuje ogromne ryzyko epidemiologiczne – mówił ekspert.

Czy populacyjnie jesteśmy zabezpieczeni?

Jak podkreślił dr Paweł Grzesiowski, wyniki przeprowadzonej kontroli ponad 7,5 mln kart szczepień jasno wskazują, że u dzieci szczepienia są realizowane efektywnie. Według danych nieszczepionych jest zaledwie 3–4 proc. dzieci w pierwszym roku życia. U starszych dzieci wyszczepialność nieco spada – do poziomu ok. 90 proc., jakkolwiek niegdyś wskaźnik ten wynosił aż 99 proc.

Zdaniem prof. dr. hab. n. med. Marcina Czecha, kierownika Zakładu Farmakoekonomiki oraz kierownika Zespołu ds. Kontroli Zakażeń Szpitalnych w Instytucie Matki i Dziecka, realizacja szczepień u osób dorosłych wygląda znacznie mniej optymistycznie. Wyjątek stanowią seniorzy, którzy pamiętają m.in. o wywołanej przez wirusa polio chorobie Heinego-Medina i kojarzą choroby zakaźne z ryzykiem poważnych powikłań. Obecnie dla tej grupy pacjentów dostępne są szczepienia przeciwko 23 jednostkom chorobowym i wiele z nich jest bezpłatnych.

– Należy pamiętać, że odporność, przynajmniej w przypadku większości chorób z kalendarza szczepień, nie jest dana raz na zawsze. W zasadzie jedynie szczepienie przeciwko wirusowi zapalenia wątroby typu B zapewnia ochronę na wiele lat. W przypadku błonicy czy tężca konieczne jest przyjęcie dawek przypominających. Warto zaznaczyć, że niewiele osób szczepi się przeciwko grypie. W populacji poniżej wieku senioralnego wskaźnik ten wynosi zaledwie ok. 5 proc., podczas gdy według WHO powinien on być wyższy niż 70 proc. Wzrost liczby wykonanych szczepień u osób dorosłych widzimy w przypadku mniejszości szczepień, np. przeciwko RSV u kobiet w ciąży, gdzie wskaźnik ten wynosi 30 proc., co jest niewątpliwie sukcesem – podkreślił prof. Marcin Czech.

Czy jesteśmy przygotowani na wojnę?

W związku z napiętą sytuacją międzynarodową pojawiają się obawy związane z naszą gotowością na wypadek wystąpienia konfliktu zbrojnego, a w szczególności potencjalnego zagrożenia bioterrorystycznego. W opinii prof. dr. hab. n. med. Roberta Flisiaka z Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, przedstawiciela Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych, nie jesteśmy przygotowani na ewentualne zagrożenia wynikające z wojny.

– Chorobą uznawaną za potencjalne narzędzie bioterroryzmu jest dżuma. I tu pojawiają się pytania: Czy jesteśmy gotowi na to, że na teren Polski nagle dostanie się Yersinia pestis lub Francisella tularensis, które są odpowiedzialne za epidemie dżumy? Czy mamy wystarczające zapasy antybiotyków, które mogłyby być wydane nieodpłatnie w trybie pilnym, ponieważ profilaktykę antybiotykową w przypadku dżumy trzeba rozpocząć natychmiast, w ciągu 24–48 godzin od ekspozycji? Na pewno takiej ilości leków nie mamy – stwierdził prof. Robert Flisiak.

Jak dodał prof. Marcin Czech, Rosjanie mają broń biologiczną, rozwijają ją w różnych laboratoriach, zagrożenie na pewno istnieje, tymczasem Wojskowy Instytut Higieny i Epidemiologii jest w jego opinii w kompletnym rozkładzie.

– Zastanawiam się, jak to jest w ogóle możliwe? Mamy dwudziestą gospodarkę świata, program SAFE, czołgi, a wystarczy, że ktoś rozprzestrzeni trochę broni biologicznej i spustoszenie będzie dużo większe niż spowodowane atakiem dronów – skomentował prof. Marcin Czech.

Organizacja opieki nad pacjentem wymaga poprawy

Zdaniem prof. dr. hab. n. med. Krzysztofa Tomasiewicza z Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, prezesa Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych, wiele aspektów opieki nad pacjentem nie działa sprawnie. A to stanowi kluczową barierę w procesie zwalczania i monitorowania chorób zakaźnych.

– Uważam, że nie jesteśmy należycie przygotowani do tego, by zmierzyć się z chorobami infekcyjnymi. Doświadczenie pandemii COVID-19 i paru innych zdarzeń w historii pokazują, że choroby te są nieprzewidywalne i potrafią zdezorganizować życie społeczne, polityczne, ekonomiczne i każdy inny aspekt naszej codzienności. Oczywiście doceniamy to, co się dzieje w Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Problem pojawia się natomiast znacznie wcześniej – już „na dole”, na poziomie lekarza POZ. Mierzymy się z problemem niedoinwestowanych oddziałów zakaźnych zarówno w zakresie możliwości izolacji, jak i diagnostyki. Nie widzimy wsparcia w naszych działaniach ani władz, ani organizacji, które powinny przewidywać wystąpienie pewnych kryzysów – ocenił ekspert.

Program „Moje zdrowie”

Poważnym wyzwaniem epidemiologicznym jest wirus zapalenia wątroby typu C (hepatitis C virus – HCV). Skutecznym narzędziem w walce z tym zagrożeniem są testy anty-HCV. Obecnie może je wykonać każdy obywatel po 20. roku życia w przychodni POZ, w ramach finansowanego przez NFZ programu profilaktycznego „Moje zdrowie”.

– Udało nam się wywalczyć, aby w ramach programu „Moje zdrowie” były wykonywane badania anty-HCV. Nadal jednak problemem jest to, że laboratoria wykonują test anty-HCV potwierdzający obecność przeciwciał, ale gdy wynik okaże się dodatni, nie wykonują automatycznie reflex testingu, czyli testu molekularnego HCV RNA, który sprawdza, czy wirus jest aktywny we krwi. A takie automatyczne wykonanie drugiego testu pozwoliłoby systemowi opieki zdrowotnej zaoszczędzić zarówno czas, jak i pieniądze. Pacjenci przestaliby krążyć po systemie, a poradnie chorób zakaźnych nie byłyby tak przeciążone. Uniknęlibyśmy też sytuacji, w której cześć osób zrezygnowałaby z dalszej diagnostyki związanej z koniecznością odbycia wielokrotnych wizyt u lekarza rodzinnego i odbierania kolejnych skierowań. Uważam, że całą tę ścieżkę można by łatwo usprawnić. Wystarczy wsłuchać się w głosy osób, które na co dzień realizują program „Moje zdrowie” – zauważył prof. Robert Flisiak.

Terapia immunosupresyjna a zwiększone ryzyko zakażeń

Wraz z pojawianiem się coraz większej liczby terapii onkologicznych, reumatologicznych czy gastrologicznych będzie wzrastać liczba pacjentów immunosupresyjnych, dla których wirus HBV, grypa czy RSV mogą stanowić śmiertelne zagrożenie.

– Jeżeli u takiego pacjenta zostanie zdiagnozowane np. utajone zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu B, to w większości przypadków musi on dostać profilaktykę reaktywacji, aby mógł jak najszybciej wrócić do leczenia onkologicznego. A dostanie ją tylko wtedy, jeżeli otrzyma skierowanie i zgłosi się do poradni. I tutaj pojawia się pytanie, czy nasz system jest przygotowany na to, aby ci pacjenci w trybie pilnym byli przyjmowani w poradniach – zastanawiał się prof. Krzysztof Tomasiewicz.

W opinii eksperta takie rozwiązania jak centralna e-rejestracja, która ma wyeliminować marginalne przypadki, gdy pacjenci byliby przyjmowani poza kolejnością, nie przewidują takiej sytuacji. Tym samym pewne procedury mogą zablokować szybki dostęp do specjalisty pacjentom, którzy ze względów życiowych potrzebują natychmiastowego leczenia.

HIV/AIDS – problem narasta

Jednym z kluczowych wyzwań w obszarze chorób zakaźnych pozostaje nadal HIV. Mimo że współczesna medycyna dysponuje coraz lepszymi metodami leczenia, statystyki epidemiologiczne w Polsce są niepokojące. Jakich rozwiązań systemowych potrzebujemy, aby skutecznie zatrzymać transmisję wirusa?

Jak podkreśliła dr n. społ. Magdalena Ankiersztejn-Bartczak, prezes Zarządu Fundacji Edukacji Społecznej (FES), w ostatnich latach zachowania seksualne w Polsce się zmieniają. Wiek, w którym zawierane są pierwsze śluby, przesunął się z dwudziestu kilku lat do trzydziestu kilku, jeśli w ogóle śluby są zawierane. Coraz częściej ludzie decydują się na seks bez zabezpieczenia, spadają wskaźniki używania prezerwatyw, bo nadal o seksie w przestrzeni publicznej się nie mówi, brakuje również edukacji seksualnej. W efekcie cała skojarzona profilaktyka kuleje – od edukacji poprzez farmakologiczne i mechaniczne formy prewencji aż po profilaktykę poekspozycyjną. Ta ostatnia jest w Polsce zarezerwowana tylko dla osób narażonych zawodowo, z pominięciem innych populacji.

– Lekarze chorób zakaźnych mówią, że już dawno nie widzieli tak dużo późno wykrytych zakażeń HIV, również w grupie heteroseksualnej i u pacjentów w wieku 40–50 lat. Ma to miejsce w Polsce – kraju, w którym leki antyretrowirusowe są dostępne dla wszystkich, bez ograniczeń. To jest zastanawiające, że mimo wydawania coraz większych środków na leczenie antyretrowirusowe wzrasta liczba osób, u których wykrywane są nowe zakażenia. Co ciekawe, zupełnie inaczej wygląda sytuacja w krajach Europy Zachodniej, gdzie wskaźniki zapadalności na HIV spadają – powiedziała dr Magdalena Ankiersztejn-Bartczak.

Jak dodała, w wielu krajach Europy Zachodniej, a także Wschodniej pacjenci już od 15 lat mają dostęp do profilaktyki przedekspozycyjnej. Wielka Brytania była pierwszym państwem, które dzięki jej wprowadzeniu osiągnęło cele 3 razy 95: 95 proc. osób wie o swoim zakażeniu, 95 proc. z nich przyjmuje leki antyretrowirusowe i 95 proc. z nich ma niewykrywalny poziom wirusa, co oznacza, że nie przenosi go w kontaktach seksualnych. Choć teoretycznie profilaktyka przedekspozycyjna jest dostępna w Polsce u każdego lekarza POZ, w praktyce barierę stanowią koszty, które pacjent musi pokryć z własnej kieszeni, przede wszystkim wykupienie leku.

Profesor Robert Flisiak zaznaczył, że profilaktyka przedekspozycyjna nie jest dobrodziejstwem zarezerwowanym wyłącznie dla krajów najzamożniejszych, takich jak Francja czy Niemcy. Częściową refundację wprowadziły już Słowacja, Estonia, Chorwacja, a pełną Hiszpania i nawet Ukraina. Polska jest dwudziestą gospodarką świata, więc wprowadzenie bezpłatnej profilaktyki przedekspozycyjnej nie powinno być dla naszego państwa barierą finansową, zwłaszcza że jest ona dużo tańsza niż leczenie przez 50 lat zakażonej osoby.

Szersze testowanie u lekarza POZ

Jak zauważyła dr Magdalena Ankiersztejn-Bartczak, w Polsce udało się przetrzeć ścieżkę dla testów w kierunku HIV wykonywanych w placówkach POZ. Dzięki temu w ciągu zaledwie roku przebadano ok. 15 tys. osób. Niestety nadal jest to kropla w morzu potrzeb. Brakuje przede wszystkim testów, które można samodzielnie wykonać w domu.

– Fundacja Edukacji Społecznej wprowadziła już domowe testy w ramach naszych projektów. Okazało się, że o ile w punktach stacjonarnych 70 proc. testujących się stanowią mężczyżni, o tyle w przypadku testów do samodzielnego wykonania w domu aż w 80 proc. są to kobiety. Wybierają one chętniej testy do wykonania w domu, m.in. dlatego że nie chcą otwarcie przyznać się przed lekarzem rodzinnym do kolejnego partnera seksualnego. By utrzymać wysyłkę bezpłatnych testów, fundacja sama musi szukać środków i utworzyła nawet zbiórkę na ten cel, bo Ministerstwo Zdrowia tego nie finansuje – podkreśliła przedstawicielka fundacji.

Profesor Krzysztof Tomasiewicz proponował, aby również w przypadku HIV w placówkach POZ w ramach programu „Moje zdrowie” została wprowadzona procedura reflex testing, czyli test molekularny HIV RNA z tej samej próbki krwi potwierdzający obecność wirusa. Jak dodał, to rozwiązanie efektywne kosztowo, które na świecie już od lat jest standardem postępowania medycznego.

Polityka lekowa 2.0 a realne wydatki na profilaktykę

Dane epidemiologiczne pokazują, jak bardzo odstajemy od reszty Europy, dlatego środowisko eksperckie coraz częściej mówi o konieczności zmiany sposobu myślenia. Zamiast wydawać pieniądze na leczenie zaawansowanych stadiów choroby, należałoby zainwestować w zapobieganie transmisji wirusów – najlepiej już na poziomie POZ.

– Podczas XVII Forum Ochrony Zdrowia w Karpaczu resort zdrowia przedstawił prezentację dokumentu „Polityka lekowa państwa na lata 2027–2032”. Zostało w nim podniesionych wiele istotnych kwestii, w tym dotyczących profilaktyki. Nie wyobrażam sobie zresztą, aby w takim strategicznym dokumencie nie było mowy o profilaktyce chorób zakaźnych i nowotworowych. Niestety trudno mi odnieść się do jego treści, ponieważ zaprezentowano jedynie zarys. Chciałbym podkreślić, że Ministerstwo Zdrowia z roku na rok wydaje skokowo coraz więcej na szczepienia ochronne finansowane ze środków publicznych, a pula szczepień jest imponująca. Dostępne są szczepienia przeciwko COVID-19, półpaścowi, grypie. Dobrze realizowane są szczepienia przeciwko RSV dla kobiet w ciąży. Kwitnący, ale jeszcze na dość niskim poziomie, jest program szczepień przeciwko HPV. W związku z czym trudno powiedzieć, że decydenci Ministerstwa Zdrowia nie dostrzegają sensu szczepień ochronnych – przyznał prof. Marcin Czech.

– Patrząc choćby na szczepienia przeciwko HPV, widzimy, jak nakłady finansowe przekładają się na korzyści społeczne. Podobne efekty zostałyby osiągnięte, gdybyśmy z równym zaangażowaniem zajęli się profilaktyką HIV/AIDS. W obszarze przygotowań na sytuacje kryzysowe czeka nas ogrom pracy. Jest jednak nadzieja, że system zacznie działać sprawnie, ponieważ dokładnie znamy wszystkie jego braki i wiemy, co należy robić – podsumował ekspert.

Więcej materiałów z konferencji po kliknięciu w poniższy baner.

Działy: Aktualności w Menedżer Zdrowia Tylko w „Menedżerze Zdrowia” Aktualności
Tagi: Kongres Wizja Zdrowia – Diagnoza i Przyszłość – Foresight Medyczny Wizja Zdrowia Wizja Zdrowia 2026 choroby zakaźne Magdalena Ankiersztejn-Bartczak Marcin Czech Paweł Grzesiowski Robert Flisiak Krzysztof Tomasiewicz Marzena Sygut-Mirek