Gdy nie śmieje się dziecko, nie śmieje się jego cały świat

Liczba dzieci i nastolatków potrzebujących specjalistycznej pomocy psychiatrycznej wzrosła w ostatnich latach blisko czterokrotnie. Pierwsze lata po pandemii przyniosły skokowy wzrost zachowań samobójczych. Choć ten niebezpieczny trend udało się wyhamować, dane nadal są alarmujące.

– Dla mnie te wskaźniki to nic innego jak krzyk nastolatków kierowany do dorosłych – sygnał, że trudno im odnaleźć się w świecie i rzeczywistości, którą im tworzymy. Nam, dorosłym, bardzo często wydaje się, że ich słuchamy i rozumiemy ich potrzeby, jednak w praktyce rzadko potrafimy na nie odpowiedzieć – zwraca uwagę dr n. med. Aleksandra Lewandowska.

Rodzic w kryzysie nie pomoże dziecku

Aby zmienić tę sytuację, konieczna jest praca z całymi rodzinami. Rodzina działa bowiem jak system naczyń połączonych – trwała zmiana zachowania u dziecka rzadko jest możliwa bez modyfikacji postaw i reakcji dorosłych. Tymczasem oni sami coraz częściej potrzebują wsparcia – bywają pogubieni, bezsilni, osamotnieni i przygnębieni. Za nietrafionymi komunikatami, wzywającymi do wzięcia się w garść czy bagatelizującymi problem, zazwyczaj nie stoi chęć wyrządzenia krzywdy, lecz obezwładniający lęk i bezradność.

Specjalistka apeluje, aby nie bagatelizować subtelnych sygnałów zwiastujących kryzys psychiczny u młodych ludzi. Może to być rezygnacja z dotychczasowych pasji czy zaniedbywanie relacji rówieśniczych. Nastolatkowie często tłumaczą to natłokiem nauki lub utratą zainteresowań. Zamykają się w pokojach, spędzają coraz więcej czasu przed ekranem telefonu. Pojawiają się problemy ze snem, dolegliwości somatyczne, a w konsekwencji – trudności z koncentracją i gorsze wyniki w nauce.

– W takiej sytuacji, gdy brak odpowiednich narzędzi i kompetencji, wielu rodziców próbuje racjonalizować problem. Tłumaczą sobie, że to tylko typowy okres dorastania, który trzeba po prostu przeczekać, albo kategorycznie zaprzeczają realiom, szukając usprawiedliwień w natłoku nauki czy złym wpływie otoczenia – wskazuje dr n. med. Aleksandra Lewandowska.

Gdy rodzice sami przeżywają kryzys, boją się dostrzec, co dzieje się z ich dzieckiem. Obawiają się, że konfrontacja z jego cierpieniem przekroczy ich możliwości i sami się rozpadną. W efekcie bagatelizują problem, wypierają go lub nie reagują wcale.

– Tacy opiekunowie szybko zyskują łatkę roszczeniowych, trudnych, obojętnych czy zaburzonych. Tymczasem nigdy nie wiemy, co naprawdę kryje się za postawą drugiego człowieka. Bardzo łatwo o pochopną ocenę. Jedna z matek w trakcie diagnozy zaburzeń neurorozwojowych swojego dziecka opowiadała mi, jak po trudnym, przedwczesnym porodzie walczyła o własne zdrowie i powrót do równowagi. Gdy podekscytowana przyjechała do szpitala na spotkanie z maluchem, usłyszała od personelu chłodne, pełne wyrzutu powitanie, podważające jej obecność przy dziecku. Pamiętajmy, że słowa mają ogromną moc i potrafią głęboko zranić – przestrzega specjalistka.

Niewłaściwe sposoby na opanowanie sytuacji

Kiedy pojawiają się kłopoty w szkole, rodzice – zamiast szukać przyczyn – najczęściej wywierają presję, strasząc zaprzepaszczeniem przyszłości i utratą dobrej opinii. Czasami komunikaty stają się wręcz opresyjne, sprowadzając się do gróźb i czarnowidztwa o braku jakichkolwiek perspektyw życiowych.

Tyle że gdy młody człowiek znajduje się w kryzysie, takie słowa w ogóle do niego nie docierają.

Gdy motywowanie nie przynosi efektów, pojawia się pokusa kontroli. Rodzice sięgają po skrajne środki: montują kamery w pokojach, włamują się na konta w mediach społecznościowych i skrzynki mejlowe czy odbierają sprzęt elektroniczny.

– Za ciągłym sprawdzaniem kryje się nieuświadomiona obawa, że coś przeoczyli i muszą to natychmiast naprawić. Tymczasem takie zachowanie przynosi opłakane skutki. Młodzi ludzie funkcjonują dziś w przestrzeni cyfrowej i nie da się tego zignorować. Zabranie telefonu rzadko pomaga, a często wręcz szkodzi. Dla wielu z nich świat online jest jedynym łącznikiem z rówieśnikami i pozwala utrzymać się „na powierzchni”. Gdy nagle im go odbierzemy, ich świat się wali – wyjaśnia dr n. med. Aleksandra Lewandowska.

Reakcje na taką izolację bywają dramatyczne.

– Wszystko zależy od temperamentu i kształtującej się osobowości. Często w odpowiedzi na odczuwane napięcie, brak wsparcia i poczucie niezrozumienia pojawiają się zachowania agresywne wobec otoczenia albo autoagresywne: samookaleczenia czy próby samobójcze – mówi ekspertka.

Reakcje rodziców w takich momentach zazwyczaj podszyte są obezwładniającym lękiem. Wybuchają żalem, skupiają się na widocznych śladach i obwiniają dziecko o to, co im zrobiło. To potęguje napięcie i prowadzi do konfliktów między partnerami: ojciec zarzuca matce zbytnią pobłażliwość, ona mu nieobecność w domu. Podczas kłótni łatwo zapomnieć, że nawet za zamkniętymi drzwiami dziecko wszystko słyszy.

– A będąc w kryzysie, jest niezwykle wyczulone na emocje i podniesiony ton. Niekiedy docierają do niego tylko fragmenty zdań. W swoim cierpieniu buduje z nich zniekształconą narrację, wmawiając sobie odpowiedzialność za awantury dorosłych i dochodząc do wniosku, że bez niego wszystkim byłoby łatwiej – zauważa dr n. med. Aleksandra Lewandowska.

Próba samobójcza – zwrot w życiu rodziny

Próba samobójcza dziecka to dla rodziny jedno z najtrudniejszych doświadczeń, które drastycznie burzy dotychczasowe poczucie bezpieczeństwa. Psycholodzy i terapeuci opisują to wydarzenie jako punkt zwrotny – może stać się bolesnym końcem dotychczasowego ładu albo trudnym początkiem odbudowy relacji.

Pierwszą reakcją rodziców bywa gorączkowe poszukiwanie własnych błędów i przeoczonych sygnałów. Zaraz potem pojawia się paraliżujący lęk o to, jak odnaleźć się w nowej rzeczywistości po powrocie dziecka ze szpitala.

– Dlatego w takiej sytuacji niezbędna jest opieka nad całą rodziną, a nie tylko nad młodym pacjentem. Musimy jednak pamiętać o odpowiednim języku. Zamiast widzieć w kimś roszczeniowego rodzica, dostrzeżmy lęk i bezradność, które stoją za tą postawą. Nadopiekuńcza matka bywa po prostu przerażona, a milczący ojciec nie wie, jak zareagować. Podobnie dziecko – nie zawsze potrafi zakomunikować wprost, że czuje złość lub strach – zwraca uwagę dr n. med. Aleksandra Lewandowska.

Reakcje bliskich bywają skrajne: od złości na siebie, system czy własne dziecko, przez doszukiwanie się chęci uderzenia w rodziców, aż po całkowite wyparcie i podważanie faktu, że doszło do próby samobójczej. Pod wszystkimi tymi postawami kryje się jednak głęboki szok i przerażenie.

Bliscy są potrzebni, by uratować dziecko w kryzysie

– Nigdy nie wolno nam traktować rodziny jako problemu, bo stracimy z oczu człowieka. Rodzic ma być partnerem w procesie leczenia. Skuteczna pomoc dzieciom i młodzieży wymaga objęcia opieką całego systemu, w którym żyją – przede wszystkim rodziców, opiekunów i rodzeństwa. Zmiana pytania na: „czego ci ludzie potrzebują, aby móc skutecznie pomóc swojemu dziecku?”, zmienia całą naszą optykę i podejście do pracy z rodziną – podkreśla konsultant krajowa.

Uważna i rzetelnie przeprowadzona psychoedukacja rodziców zmniejsza ryzyko ponownej hospitalizacji dziecka aż o 40 proc. Niestety, w polskim systemie opieki zdrowotnej wciąż brakuje takich rozwiązań.

– Wypisanie pacjenta z oddziału z długą listą zaleceń i ze świadomością, że psychoterapia będzie dostępna dopiero za kilka miesięcy, potęguje chaos u rodziców i uniemożliwia im dawanie oparcia dziecku. Zadaniem specjalisty jest zaopiekowanie się również emocjami opiekunów. Nie wolno usprawiedliwiać się brakiem czasu – cena takiego zaniedbania bywa najwyższa – podsumowuje dr n. med. Aleksandra Lewandowska.

Ból dojrzewaniaDorastanie przestało być tylko etapem wchodzenia w dorosłość – stało się najgroźniejszym momentem dla ludzkiej psychiki. Z najnowszego badania opublikowanego w „The Lancet” wynika, że zaburzenia psychiczne odpowiadają już za ponad 17 proc. globalnej utraty sprawności, a ich szczyt przypada na wiek od 15 do 19 lat. Dr Zbigniew J. Król, współautor publikacji, przyznaje, że polski system wciąż liczy porady, zamiast realnie pomagać młodym pacjentom.

Przeczytaj także: „Śmiertelne algorytmy”, „Presja online rośnie. Chodzi o zdrowie nastolatków”, „Psycholog szkolny to członek zespołu, który może uratować życie”, „Zabawa na dworze wspiera psychiczne zdrowie przedszkolaków” i „Gra o zdrową głowę”.