Indeks słów zakazanych

Koniec ze „zmianą płci” i „upośledzeniem” – pełnomocniczka rządu do spraw równości Katarzyna Kotula wysłała do samorządów medycznych pismo dotyczące wrażliwości językowej. Jakich jeszcze słów personel medyczny musi unikać?

Minister Katarzyna Kotula zaapelowała do Naczelnej Izby Lekarskiej, Naczelnej Izby Pielęgniarek i Położnych oraz Krajowej Izby Ratowników Medycznych, by personel placówek ochrony zdrowia posługiwał się językiem włączającym, który nie stygmatyzuje pacjentów
Zgodnie z wytycznymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO – World Health Organization) medycy powinni zrezygnować z upraszczającego pojęcia „zmiana płci” i przestać traktować transpłciowość w kategoriach patologii
Zalecono również kategoryczne odejście od stosowania krzywdzącego terminu „upośledzenie umysłowe” na rzecz słownictwa podkreślającego sprawczość i godność osób z niepełnosprawnościami

„Menedżer Zdrowia” dotarł do oficjalnego pisma dotyczącego wrażliwości językowej w systemie ochrony zdrowia, które 25 września 2026 r. wysłano do Naczelnej Izby Lekarskiej, Krajowej Izby Ratowników Medycznych oraz Naczelnej Izby Pielęgniarek i Położnych.

Katarzyna Kotula, pełnomocniczka rządu do spraw równości, powołała się w nim na Priorytet VI Krajowego Programu Działań na Rzecz Równego Traktowania na lata 2022–2030 oraz art. 1 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. W obu tych aktach wprost zapisano konieczność promowania komunikacji pełnej empatii oraz fundamentalnego poszanowania godności człowieka. Konsekwencją tego podejścia w medycynie musi być – zdaniem autorki listu – stosowanie języka włączającego, który skutecznie chroni podstawowe prawa pacjentek i pacjentów. W swoim wystąpieniu reprezentantka rządu wyszczególniła dwie grupy pojęć, które wymagają pilnej rewizji.

Koniec z patologizacją transpłciowości

Pierwszy z nich dotyczył opieki nad osobami transpłciowymi. Dokument przypomina, że w jedenastej rewizji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-11 – International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems) WHO przestała kategoryzować transpłciowość jako zaburzenie psychiczne. Z nomenklatury trwale usunięto dawne sformułowania patologizujące, a w ich miejsce wprowadzono nową jednostkę diagnostyczną – „niezgodność płciową”. Definiuje się ją jako utrzymującą się dysproporcję między płcią doświadczaną przez pacjenta a tą, która została mu przypisana.

Dla pracowników ochrony zdrowia ta rewizja niesie konkretne skutki komunikacyjne. Tożsamość człowieka jest strukturą znacznie bardziej złożoną i nie redukuje się wyłącznie do fenotypu. Zgodnie z wytycznymi, właściwym określeniem jest stwierdzenie, że pacjent dokonuje korekty (tranzycji) w celu uzgodnienia płci. Minister Kotula przywołuje tu również stanowisko Rzecznika Praw Obywatelskich, w którym wskazywano na to, że specjaliści uczestniczący w procedurach medycznych i psychologicznych muszą bezwzględnie uwzględniać indywidualną ekspresję osób zgłaszających się do gabinetu. Kluczem pozostaje empatia oraz unikanie jakichkolwiek sugestii traktujących taką tożsamość w kategoriach chorobowych.

Pacjent to nie tylko diagnoza

Drugi postulat – zmiana nomenklatury używanej wobec pacjentów z orzeczeniami.

W dokumencie kategorycznie odradziła stosowanie sformułowań uderzających w ludzką godność. Zamiast nich na oddziały szpitalne powinno na stałe wejść pojęcie eksponujące sam fakt posiadania niepełnosprawności, co pozwala uniknąć szkodliwego szufladkowania i negatywnego wpływania na funkcjonowanie takich osób w społeczeństwie.

Zasada ta ma zresztą uniwersalne zastosowanie. Nowe, preferowane formy podkreślają sprawczość pacjentów i przypominają personelowi, że dysfunkcja zdrowotna stanowi zaledwie jeden z wielu elementów ich złożonej tożsamości.

Czego nie mówić w gabinecie?

Aby uniknąć niejasności, w piśmie precyzyjnie określano sformułowania, które powinny całkowicie zniknąć z języka pracowników ochrony zdrowia.

Zgodnie z wytycznymi rządu, zakazane stają się następujące określenia:

„zmiana płci” – należy używać zwrotu „uzgodnienie płci” lub „korekta płci (tranzycja)”,
„transseksualizm” – termin ten należy zastąpić używaną przez WHO diagnozą „niezgodności płciowej”,
„osoba upośledzona umysłowo” i „upośledzenie umysłowe” – terminy krzywdzące i stygmatyzujące; jedyną właściwą formą pozostają „osoby z niepełnosprawnością intelektualną”,
„osoby niepełnosprawne” – to forma redukująca pacjenta wyłącznie do jego diagnozy; zalecanym terminem są „osoby z niepełnosprawnością”.

Kopie wystąpienia trafiły do wiadomości ministra zdrowia i Rzecznika Praw Pacjenta.

Katarzyna Kotula stwierdziła, że oczekuje, iż władze izb medycznych przekażą dokument bezpośrednio pracownikom, aby ci mogli wdrożyć nowe standardy we własnej, codziennej praktyce zawodowej.

Pismo w całości poniżej.