Ból w głowie, głowa w plecach

Gdy myślimy o bólu kręgosłupa, rzadko bierzemy pod uwagę jego wymiar psychologiczny. Tymczasem dolegliwości fizyczne i stan psychiczny wywierają na siebie bezpośredni wpływ. Przewlekły ból odbija się na kondycji emocjonalnej – wywołuje stany depresyjne, lęki i poczucie rezygnacji. Zależność ta działa jednak w obie strony.

Z ustaleń zespołu naukowców, opublikowanych w pracy „The Epidemiology of Back Pain and Its Relationship With Depression, Psychosis, Anxiety, Sleep Disturbances, and Stress Sensitivity: Data From 43 Low- and Middle-Income Countries”¹ na łamach czasopisma „General Hospital Psychiatry”, wynika, że pacjenci doświadczający dolegliwości kręgosłupa są dwukrotnie bardziej narażeni na lęk, depresję, przewlekły stres i zaburzenia snu. W tym obszernym badaniu populacyjnym objęto analizą grupę ponad 190 tys. osób (z których 35 proc. zgłaszało ból pleców, a 7 proc. ból przewlekły).

Podobne są wnioski z analiz chińskich badaczy, omówionych w artykule „The Potential Relationship Between Low Back Pain and Depression”² w czasopiśmie „Brain and Behavior”. Wykazują oni bezpośrednią współzależność między bólem odcinka lędźwiowego a depresją. Według autorów opracowania regulacja emocji oraz odczuwanie bólu zachodzą w tych samych obszarach mózgu, co stanowi neurobiologiczną podstawę ich współwystępowania. Dodatkowo czynniki takie jak lęk, podatność na stres czy brak umiejętności radzenia sobie z trudnymi emocjami nasilają oba schorzenia.

Przewlekły ból pleców wywołuje ponadto kaskadowe konsekwencje: utrudnia regenerację nocną, co prowadzi do spadku produktywności i ograniczenia codziennej aktywności. Z czasem pojawiają się rozdrażnienie oraz wycofanie z życia społecznego.

– Przewlekły ból potrafi silnie ograniczyć funkcjonowanie zawodowe i towarzyskie. Chory unika wyjść, zaszywa się w domu, cierpi i czuje się osamotniony. Z drugiej strony gorszy nastrój bezpośrednio nasila odczuwanie bólu fizycznego. U podłoża wrażenia, że „dźwigamy na barkach cały świat”, nierzadko leżą stres, trudności adaptacyjne czy przeciążenie emocjonalne – wyjaśnia Katarzyna Kucewicz, psycholożka i psychoterapeutka.

Ból psychosomatyczny wymyka się diagnostyce

Dolegliwości o podłożu psychicznym potrafią skutecznie opóźnić postawienie właściwego rozpoznania. Pacjent krąży między ortopedą a neurologiem, wykonując kolejne badania obrazowe (rezonans magnetyczny, tomografię komputerową). Często wykazują one jedynie drobne, fizjologiczne zmiany zwyrodnieniowe, które nie wyjaśniają skali odczuwanego cierpienia.

Źródłem problemu bywa bowiem przewlekłe napięcie nerwowe. Pod wpływem długotrwałego stresu organizm funkcjonuje w ciągłym trybie „walcz lub uciekaj”. Dochodzi wówczas do utrwalonego skurczu mięśni – najczęściej w okolicach karku, barków i odcinka lędźwiowego. Z czasem tkanki stają się niedotlenione, co generuje silny ból napięciowy.

Klasyczna diagnostyka obrazowa (RTG, MRI), ukierunkowana na wykrywanie uszkodzeń strukturalnych – dyskopatii, ucisku na korzenie nerwowe czy złamań – nie wykaże zaburzeń czynnościowych, jakimi są psychosomatyczne napięcia powięzi i mięśni. W efekcie pacjent słyszy, że jest zdrowy, choć ból uniemożliwia mu codzienne funkcjonowanie.

Trudniejszy proces leczenia

Gdy u pacjenta współwystępują ból pleców i depresja, proces terapeutyczny staje się znacznie bardziej złożony.

– Osoby te nie reagują na leczenie w taki sam sposób jak pacjenci cierpiący wyłącznie na dolegliwości kręgosłupa. Ich powrót do zdrowia trwa dłużej i generuje wyższe koszty. Lepsze rezultaty przynosi jednoczesne leczenie depresji i bólu pleców, co wymaga jednak ścisłej współpracy specjalistów z różnych dziedzin – wskazuje dr Paulo Ferreira z Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu w Sydney, współautor analizy „Symptoms of Depression and Risk of New Episodes of Low Back Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis”³, opublikowanej w czasopiśmie „Arthritis Care & Research”, obejmującej dane z 11 międzynarodowych badań z udziałem 23 109 uczestników.

Jak psychika zmienia postawę ciała?

Zależność między emocjami a układem ruchu widać również w postawie ciała. Przewlekły stres i lęk sprawiają, że odruchowo przyjmujemy pozycję obronną: ramiona unoszą się i wysuwają do przodu (protrakcja), klatka piersiowa zapada się, a głowa wysuwa przed oś ciała (tzw. tekstowa szyja). Skutkuje to przeciążeniem odcinka szyjnego i piersiowego.

U osób zmagających się z depresją charakterystyczne są utrwalone zaokrąglenie pleców (hiperkifoza), wzrok skierowany w dół oraz spowolniony chód. Postawa ta ogranicza ruchomość klatki piersiowej i spłyca oddech, co nasila uczucie zmęczenia.

– Wstyd, onieśmielenie czy traumatyczne doświadczenia – takie jak odrzucenie czy wyśmiewanie w dzieciństwie – sprawiają, że odruchowo zamykamy się w sobie. Przyjmujemy postawę obronną, jakbyśmy chcieli schować się przed światem. Towarzyszą temu przykurcze mięśniowe i spłycony oddech. Dlatego tak ważne jest świadome prostowanie sylwetki – podkreśla Katarzyna Kucewicz.

Zjawisko to jest szczególnie widoczne u osób z nadwagą i otyłością chorujących na depresję. Brak energii oraz obniżone napięcie mięśniowe (hipotonia) sprawiają, że ciało poddaje się grawitacji. Dodatkowa masa ciała w okolicy brzusznej przesuwa środek ciężkości do przodu. Aby zapobiec upadkowi, organizm kompensuje to pogłębieniem lordozy lędźwiowej i wysunięciem miednicy. W połączeniu z osłabionymi mięśniami głębokimi prowadzi to do ostrego, przewlekłego bólu.

Częstą barierą w podjęciu leczenia jest obawa przed aktywnością fizyczną i wizytą u fizjoterapeuty.

– Lęk przed ruchem często wywodzi się z dzieciństwa, kiedy pacjenci byli ośmieszani na lekcjach wychowania fizycznego. W dorosłym życiu przekłada się to na unikanie ćwiczeń, co jest dewastujące dla kręgosłupa. Wielu pacjentów trafia do gabinetu z powodu ogromnego zmęczenia i braku sił, nie wiążąc tych objawów z problemami z kręgosłupem – dodaje psycholożka.

Ból jako maska depresji

Ból pleców może być również bezpośrednim objawem somatycznym choroby afektywnej. Przewlekła depresja wiąże się z podwyższonym poziomem markerów zapalnych we krwi, które drażnią zakończenia nerwowe w okolicach przykręgosłupowych.

W takich przypadkach tradycyjne leki przeciwbólowe nie przynoszą poprawy. Ulgę zapewnia dopiero włączenie farmakoterapii przeciwdepresyjnej, która przywraca równowagę chemiczną w drogach przewodzenia bólu.

Przypisy:

1. www.pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27796261.
2. www.pmc.ncbi.nlm.nih.gov/PMC12589192.
3. www.acrjournals.onlinelibrary.wiley.com/22619.

Ból dojrzewaniaDorastanie przestało być tylko etapem wchodzenia w dorosłość – stało się najgroźniejszym momentem dla ludzkiej psychiki. Z najnowszego badania opublikowanego w „The Lancet” wynika, że zaburzenia psychiczne odpowiadają już za ponad 17 proc. globalnej utraty sprawności, a ich szczyt przypada na wiek od 15 do 19 lat. Dr Zbigniew J. Król, współautor publikacji, przyznaje, że polski system wciąż liczy porady, zamiast realnie pomagać młodym pacjentom.

Przeczytaj także: „Gdy nie śmieje się dziecko, nie śmieje się jego cały świat”, „Śmiertelne algorytmy”, „Presja online rośnie. Chodzi o zdrowie nastolatków”, „Psycholog szkolny to członek zespołu, który może uratować życie”, „Zabawa na dworze wspiera psychiczne zdrowie przedszkolaków” i „Gra o zdrową głowę”.