Powietrze, którym oddychamy: Czas zwrócić uwagę na zdrowie układu oddechowego w Europie Środkowo-Wschodniej

Za każdą liczbą stoi człowiek, którego świat kurczy się z każdym coraz trudniejszym oddechem – a często także rodzina, która musi podporządkować swoje życie chorobie.

Dlatego The Air We Share – „Powietrze, którym oddychamy” – to coś więcej niż tytuł panelu. To wyraz wspólnego ryzyka i wspólnej odpowiedzialności. Zmiana klimatu, zanieczyszczenie powietrza i przewlekłe choroby układu oddechowego są odrębnymi, ale ściśle powiązanymi problemami. Spalanie paliw kopalnych odpowiada zarówno za emisję gazów cieplarnianych, jak i zanieczyszczenie powietrza szkodliwe dla zdrowia. Upały, dym z pożarów, pyłki oraz zła jakość powietrza w pomieszczeniach mogą dodatkowo zwiększać ryzyko chorób układu oddechowego. Największe konsekwencje ponoszą osoby dotknięte ubóstwem, mieszkające w nieodpowiednich warunkach, narażone zawodowo na szkodliwe czynniki lub mające ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej. Zdrowie układu oddechowego jest więc fundamentalną kwestią równości w zdrowiu. Ograniczanie zanieczyszczenia powietrza u źródła jest jednym z najszybszych sposobów ochrony zdrowia, a jednocześnie krokiem w stronę czystszej i bardziej odpornej przyszłości.

Mandat polityczny jest jasny. Rezolucja Światowego Zgromadzenia Zdrowia WHA78.5 wzywa państwa członkowskie – z uwzględnieniem ich krajowych uwarunkowań i priorytetów – do opracowywania zintegrowanych polityk dotyczących zdrowia płuc, włączania tej problematyki do podstawowej opieki zdrowotnej, wzmacniania norm jakości powietrza i systemów monitorowania, ochrony pracowników oraz poprawy dostępu do przystępnych cenowo, bezpiecznych, skutecznych i wysokiej jakości leków, diagnostyki i technologii medycznych. Niezależna Paneuropejska Komisja ds. Klimatu i Zdrowia, powołana przez WHO/Europe, uzupełnia ten mandat, apelując o działania klimatyczne przynoszące wymierne korzyści zdrowotne, wzmacniające odporność systemów i ograniczające nierówności. Uznanie problemu ma znaczenie. Ale samo uznanie nie chroni płuc. Chronią je konkretne działania.

W Europie Środkowo-Wschodniej wdrażanie tych działań musi odpowiadać na dwa powiązane wyzwania: warunki środowiskowe, w których choroby układu oddechowego powstają i się nasilają, oraz fragmentaryczność ścieżek opieki nad pacjentem. Wiarygodna krajowa strategia dotycząca zdrowia układu oddechowego powinna łączyć działania na rzecz czystego powietrza i ograniczenia używania tytoniu z profilaktyką, wcześniejszą diagnostyką, odpowiednim leczeniem, rehabilitacją pulmonologiczną oraz opieką skoncentrowaną na pacjencie. Powinna integrować działania w obszarach zdrowia, środowiska, pracy, transportu, energetyki, mieszkalnictwa, edukacji i finansów, z jasno określoną odpowiedzialnością, stabilnym finansowaniem, mierzalnymi celami i przejrzystym raportowaniem.

Praktyczny plan działań jest równie jasny: ograniczać narażenie na dym tytoniowy i zanieczyszczone powietrze; wzmacniać podstawową opiekę zdrowotną; zwiększać dostęp do wysokiej jakości spirometrii tam, gdzie istnieją wskazania kliniczne; zapewniać leczenie zgodne z wytycznymi oraz dostęp do podstawowych leków wziewnych; kontrolować prawidłową technikę stosowania inhalatorów; rozwijać rehabilitację pulmonologiczną; zapewniać systematyczną opiekę i monitorowanie pacjentów; poprawiać jakość danych oraz realnie angażować osoby żyjące z chorobami układu oddechowego w podejmowanie decyzji. Postęp powinien być mierzony nie liczbą opublikowanych planów czy odbytych spotkań, lecz wcześniejszą diagnostyką, lepszą kontrolą chorób, mniejszą liczbą możliwych do uniknięcia hospitalizacji i zgonów oraz ograniczaniem nierówności regionalnych i społecznych.

Ochrona zdrowia również musi stać się częścią rozwiązania. Podejście WHO do odpornych na zmiany klimatu i niskoemisyjnych systemów ochrony zdrowia oraz bardziej ekologicznych produktów farmaceutycznych opiera się na prostej zasadzie: postęp środowiskowy nie może odbywać się kosztem jakości, bezpieczeństwa, skuteczności ani równego dostępu do opieki. Technologie inhalacyjne o niższej emisji mogą pomóc zmniejszyć ślad środowiskowy ochrony zdrowia, jednak każda taka zmiana musi opierać się na dowodach, przesłankach klinicznych i potrzebach pacjenta. Wybór urządzenia powinien uwzględniać jego przydatność kliniczną, bezpieczeństwo, skuteczną kontrolę choroby, zdolność pacjenta do prawidłowego korzystania z urządzenia, cenę, dostępność oraz ciągłość opieki. Pacjenci i pracownicy ochrony zdrowia powinni uczestniczyć w świadomym podejmowaniu decyzji; automatyczna lub nieuzasadniona klinicznie zmiana urządzeń wyłącznie w celu realizacji celów środowiskowych jest niedopuszczalna.

Zrównoważonego rozwoju nie należy również oceniać wyłącznie przez pryzmat urządzenia znajdującego się w rękach pacjenta. Powinien on być analizowany w całym cyklu życia produktu farmaceutycznego – od surowców i produkcji, poprzez opakowania, dystrybucję i zamówienia, aż po użytkowanie i utylizację – na podstawie przejrzystych i porównywalnych danych. Celem nie jest jedynie zastąpienie jednego produktu innym. Chodzi o stworzenie opieki nad pacjentami z chorobami układu oddechowego, która będzie jednocześnie niskoemisyjna, odporna i lepsza dla pacjentów.

Zaproponowałem trzy priorytety działań z jasno określonymi ramami czasowymi. W ciągu jednego roku państwa powinny zapewnić powszechną dostępność podstawowych leków stosowanych w astmie, w szczególności wziewnych kortykosteroidów. W ciągu dwóch lat zdrowie płuc powinno zostać zintegrowane z podstawową opieką zdrowotną, obejmując rutynową diagnostykę, leczenie, monitorowanie i kierowanie pacjentów do dalszej opieki. W ciągu pięciu lat państwa powinny wykazać wymierne ograniczenie liczby przypadków niekontrolowanej astmy oraz możliwych do uniknięcia hospitalizacji z powodu POChP. Cele te powinny być dostosowane do krajowych uwarunkowań i realizowane równolegle, przy stałej ocenie, czy rzeczywiście zmniejsza się narażenie na zanieczyszczenie powietrza oraz nierówności dotyczące zdrowia układu oddechowego.

Korzyści dla ludzi i gospodarki są oczywiste. Inwestując w zdrowie płuc, chronimy potencjał ludzi – ich zdolność do pracy, nauki, opieki nad rodzinami i zachowania większej samodzielności wraz z wiekiem. Jednocześnie ograniczamy możliwą do uniknięcia presję na szpitale i budujemy systemy ochrony zdrowia, które są bardziej sprawiedliwe, odporne i lepiej przygotowane na przyszłe kryzysy. Powinniśmy odrzucić fałszywy wybór między ochroną planety a ochroną pacjenta. Prawdziwie zrównoważony system ochrony zdrowia musi realizować oba te cele.

Powietrze jest wspólne. Odpowiedzialność również musi być wspólna. Sprawmy, aby zdrowie układu oddechowego stało się widoczne – i aby każdy mógł oddychać choć trochę łatwiej.