Tajemnica pacjencka

– Osoby doznające przemocy często trafiają do gabinetu z zupełnie innym problemem zdrowotnym. Właśnie dlatego personel medyczny musi być wyjątkowo wyczulony na subtelne sygnały. Co powinno wzbudzić czujność i jak właściwie zareagować – wyjaśnia Agnieszka Wolańczyk, kierowniczka Ogólnopolskiego Pogotowia dla Osób Doznających Przemocy Domowej „Niebieska Linia”.

– Zadaniem ochrony zdrowia nie jest udowadnianie winy, lecz dostrzeżenie symptomów krzywdy i odpowiednia reakcja – podkreśla Agnieszka Wolańczyk.

Medyk nie musi dysponować twardymi dowodami. Wystarczy uzasadnione podejrzenie, by stworzyć bezpieczną przestran do rozmowy, szczegółowo opisać obrażenia w dokumentacji i uruchomić odpowiednie mechanizmy pomocowe. Podstawowym narzędziem pozostaje procedura Niebieskiej Karty, stanowiąca punkt wyjścia do formalnej weryfikacji sytuacji.

– Ważne, aby spokojnie porozmawiać z pacjentem, udzielić mu wsparcia, przekazać informacje o dostępnych opcjach i podjąć interwencję. Każdy taki dialog to kluczowy krok w stronę przerwania cyklu przemocy – zaznacza Katarzyna Michalska, kierowniczka Działu Programów Lokalnych i Przeciwdziałania Przemocy Domowej Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom (KCPU).

Ślady na ciele i psychice – skutki agresji fizycznej, psychicznej, ekonomicznej czy seksualnej – bywają skrzętnie ukrywane przez lata. Poszkodowani rzadko mówią o swoim dramacie z własnej inicjatywy. Agnieszka Wolańczyk tłumaczy, że stoi za tym wstyd, zależność finansowa od sprawcy, troska o dzieci lub głębokie przekonanie, że nikt w ich historię nie uwierzy. Co więcej, doznający przemocy nierzadko są zmanipulowani do tego stopnia, że obwiniają samych siebie.

– Pacjent sporadycznie przyznaje wprost, w czym tkwi prawdziwy problem. Najczęściej podaje niespójne wyjaśnienia. Na pytanie lekarza, czy partner lub partnerka często podnosi głos, odpowiada na przykład: „Tak, ale to ja prowokuję kłótnie”. Ofiary biorą pełną odpowiedzialność na siebie, podczas gdy ponosi ją wyłącznie oprawca – przypomina Agnieszka Wolańczyk.

Dlatego żaden, nawet z pozoru błahy sygnał nie powinien zostać zbagatelizowany.

– To nie tylko fizyczne rany, lecz także określone zwroty, reakcje i ogólne zachowanie. Czasami jedno trafne pytanie, zadane z życzliwością i bez oceniania, otwiera drogę do ratunku – podkreśla Agnieszka Wolańczyk z „Niebieskiej Linii”.

Jak dekodować przemoc domową?

Pacjent doświadczający przemocy nierzadko zgłasza się do przychodni ze stanami lękowymi, bezsennością, przewlekłymi bólami głowy lub dolegliwościami żołądkowo-jelitowymi. Zazwyczaj unika kontaktu wzrokowego, nerwowo ściska dłonie, sprawia wrażenie spiętego i wycofanego.

– Podczas wywiadu chory może zdradzić: „Czuję ból brzucha, gdy mąż lub żona wraca do domu, najgorzej jest wieczorami”. Należy wówczas dopytać, co dokładnie się wtedy dzieje. Pacjenci często nie łączą objawów somatycznych z doznawaną krzywdą, traktując toksyczne środowisko jako normę – wyjaśnia Agnieszka Wolańczyk.

O agresji fizycznej świadczą obrzęki, siniaki czy powtarzające się urazy. Niepokój personelu powinny wzbudzić w szczególności ślady na twarzy, plecach, wewnętrznej stronie ramion, udach czy szyi – w tym zaczerwienienia i wybroczyny mogące sugerować podduszenie. W takim scenariuszu badany skarży się na trudności z połykaniem, chrypkę i zaburzenia głosu. Zapytany o przyczyny, przeważnie bagatelizuje zdarzenie, twierdząc, że został „tylko” przytrzymany lub niefortunnie upadł. Relacja dotycząca powstawania obrażeń bywa nielogiczna lub wielokrotnie zmieniana.

Wolańczyk wskazuje na jeszcze jeden istotny marker: przymusową izolację społeczną. Pytając, kto odbierze chorego po zabiegu, lekarz słyszy nierzadko: „Nie ma nikogo takiego”. W ten sposób sprawca celowo pozbawia ofiarę zewnętrznego wsparcia.

Nie istnieje przy tym uniwersalny wzorzec.

– Nie znajdziemy jednego, idealnego zdania-wytrychu, które sprawdzi się w absolutnie każdej sytuacji – zastrzega Agnieszka Wolańczyk.

Ekspertka zwraca równocześnie uwagę na kwestię bezpieczeństwa podczas samej wizyty. Osoba towarzysząca bywa zarazem oprawcą – z reguły próbuje w takich chwilach dominować w rozmowie, przerywa, odpowiada za badanego i umniejsza jego dolegliwości. Należy wówczas bezwzględnie dążyć do rozmowy w cztery oczy, prosząc towarzysza o opuszczenie gabinetu pod pretekstem wymogów proceduralnych lub konieczności wykonania intymnej części badania.

Przełomowe pytanie

Specjalista podejrzewający nadużycia powinien nazywać swoje obserwacje wprost.

– „Widzę obrażenia, które mnie niepokoją. Chciałabym lepiej zrozumieć, co się wydarzyło” albo „Zauważyłam, że podczas wywiadu jest pani mocno spięta. Zastanawiam się, czy w domowym otoczeniu dzieje się coś, co odbiera poczucie bezpieczeństwa?”. Można również powiedzieć: „Mam wrażenie, że odczuwa Pan/Pani lęk. Czy jest coś, o czym chce Pan/Pani porozmawiać?”. To sformułowania otwierające, pozbawione krytyki i elementu oceny – instruuje Agnieszka Wolańczyk.

Aby zminimalizować barierę wstydu, warto wytłumaczyć pacjentowi, że sytuacja życiowa wywiera potężny wpływ na stan zdrowia, a przewlekły stres wprost generuje choroby somatyczne. Dobrą praktyką jest też zaznaczenie, że pytania o relacje z domownikami stanowią całkowicie rutynowy element pogłębionego wywiadu medycznego.

Czy warto pytać wprost?

– Reakcje bywają różne, ale osoby skrywające swój dramat po usłyszeniu takiego pytania nierzadko czują ulgę. Ktoś wreszcie dostrzegł ich problem. Nawet jeśli w pierwszej chwili pacjent zaprzeczy, to ziarno zostaje zasiane. Zaczyna docierać do niego, że codzienność, w której tkwi, nie jest normalna i pora sięgnąć po deskę ratunku. Wiele maltretowanych osób przez lata nie słyszy od nikogo pytania, czy dzieje się im krzywda. Czasem właśnie ta jedna, spokojnie poprowadzona rozmowa w przychodni stanowi absolutny przełom w ich życiu – analizuje Agnieszka Wolańczyk.

Przemoc u lekarza... ►Dziecko pojechało z matką do szpitala. Miało ewidentnie ślad odbitej ręki na policzku. Mówiło, że boi się wrócić do domu. Lekarz badający je stwierdził, że nie jest biegłym, więc nie jest w stanie stwierdzić, czy te obrażenia są efektem przemocy, czy powstały w jakikolwiek inny sposób. 

Przeczytaj także: „Siła rozmowy”.