Polak w POZ gości, lecz brak tam rad o prozdrowotności

Podstawowa opieka zdrowotna jest częścią systemu ochrony zdrowia, gdzie profilaktyka powinna być integrowana z codzienną praktyką lekarską – to w POZ pacjenci mają najczęstszy kontakt z systemem ochrony zdrowia i to w niej są największe możliwości wczesnego wykrywania chorób oraz kształtowania prozdrowotnych nawyków. Tymczasem z danych naukowych wynika, że w Polsce wciąż dominują działania reaktywne, skoncentrowane na leczeniu, a nie zapobieganiu.

Z najnowszego badania populacyjnego, przeprowadzonego na reprezentatywnej próbie 1090 dorosłych mieszkańców Polski wynika, że choć 67 proc. dorosłych Polaków odwiedziło lekarza POZ w ciągu ostatniego roku, tylko 53 proc. z nich otrzymało jakąkolwiek poradę dotyczącą stylu życia.

Najczęściej dotyczyły one badań profilaktycznych odpowiednich do wieku (33,2 proc.), znacznie rzadziej diety (19,8 proc.) czy aktywności fizycznej (17,4 proc.).

Jeszcze rzadziej poruszano kwestie zapobiegania otyłości (11,9 proc.), a tematy takie jak palenie tytoniu (6,9 proc.) czy alkohol (4,9 proc.) pojawiały się marginalnie.

Fakt, że tylko połowa pacjentów słyszy cokolwiek o zdrowym stylu życia, jest sygnałem alarmowym. Należy znaleźć sposób, aby lekarz POZ miał czas, aby zwrócić uwagę pacjenta na potrzebę regularnego ruchu czy badań kontrolnych. W efekcie może to przełożyć się na realne korzyści zdrowotne w skali populacji.

Profilaktyka nie dla wszystkich?

Szczególnie niepokojące są różnice między grupami społecznymi. Kobiety oraz osoby z wyższym wykształceniem rzadziej otrzymują porady dotyczące stylu życia. Można przypuszczać, że wynika to z założenia, iż są to osoby bardziej świadome zdrowotnie. To jednak błędne podejście – nawet najbardziej świadomi pacjenci potrzebują wsparcia i systematycznego przypominania o zasadach profilaktyki.

W praktyce oznacza to, że część populacji – paradoksalnie tej potencjalnie najbardziej zaangażowanej – jest pomijana w działaniach edukacyjnych.

Pacjenci są gotowi na więcej

Jednocześnie wyniki badania pokazują wyraźnie, że pacjenci oczekują większego zaangażowania systemu w profilaktykę. Aż 67,8 proc. respondentów deklaruje chęć otrzymywania corocznego, indywidualnego planu profilaktycznego, w tym 30,3 proc. zdecydowanie popiera takie rozwiązanie. Co istotne, wśród osób, które miały kontakt z POZ w ostatnim roku, odsetek ten sięga ponad 75 proc.

To istotny sygnał dla decydentów. Pokazuje, że społeczeństwo jest gotowe na bardziej aktywną rolę w dbaniu o zdrowie – potrzebuje jednak konkretnych narzędzi i wsparcia ze strony systemu.

System jest – ale nie działa w pełni

Polski system ochrony zdrowia dysponuje już rozwiązaniami, które mogą wspierać profilaktykę – od programów przesiewowych po model opieki koordynowanej. Problem polega na ich ograniczonej implementacji w codziennej praktyce.

POZ wciąż pozostaje miejscem reagowania na chorobę, a nie jej zapobiegania. Tymczasem doświadczenia międzynarodowe pokazują, że silna podstawowa opieka zdrowotna – zintegrowana z działaniami profilaktycznymi – przekłada się na lepsze wyniki zdrowotne populacji.

Czas na podejście zespołowe

Jeśli profilaktyka ma być skuteczna, konieczne jest odejście od modelu opartego wyłącznie na relacji lekarz–pacjent. W większym stopniu należy wykorzystać potencjał zespołu POZ – pielęgniarek, położnych czy edukatorów zdrowotnych.

To właśnie oni mogą przejąć część działań edukacyjnych, odciążając lekarzy i jednocześnie zwiększając dostępność porad dla pacjentów.

Relacja, która ma znaczenie

Warto podkreślić, że kontakt z lekarzem POZ wciąż pozostaje kluczowym momentem wpływu na zachowania zdrowotne. Osoby, które korzystały z opieki w ostatnim roku, częściej deklarują gotowość do działań profilaktycznych.

To pokazuje, że potencjał tej relacji jest ogromny. Właśnie na nim powinien być budowany system proaktywny – taki, który nie tylko leczy, ale przede wszystkim zapobiega. To realna szansa, by POZ stała się miejscem, gdzie pacjent wychodzi z konkretnym planem dbania o zdrowie, a nie tylko z receptą. Inwestycja w profilaktykę to jedna z najbardziej opłacalnych decyzji zdrowotnych dla systemu.

Tekst dr hab. Justyny Grudziąż-Sękowskiej z Zakładu Epidemiologii i Zdrowia Populacyjnego Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego w Warszawie to omówienie publikacji naukowej „Population-level evidence on lifestyle-related education and preventive services in primary care in Poland – a 2025 cross-sectional survey” opublikowanej w „Frontiers in Public Health”.

Przypis:

1. www.frontiersin.org/1779567.

„Moje zdrowie” – niewykorzystany potencjał– Od 2025 r. funkcjonuje nowy program „Moje zdrowie”. Niestety sposób, w jaki ujęto w nim badania przesiewowe w kierunku wirusowego zapalenia wątroby typu C, pozostawia wiele do życzenia – komentuje Piotr Rzymski.

Przeczytaj także: „«Moje zdrowie» – boom na wyrost?”, „POZ nie jest od skierowań i przekazywania chorych dalej” i „Czy w NFZ wystarczy pieniędzy na «Moje zdrowie»?”.