RPO zainterweniował ws. pomocy medycznej dla osób w kryzysie bezdomności

RPO zwrócił uwagę, że problemem dla polskich obywateli jest uzyskanie potwierdzenia prawa do świadczeń zdrowotnych czy komunikacja z polskimi służbami w przypadkach nagłego zagrożenia życia w ramach opieki transgranicznej. Widoczne są też problemy tej grupy osób z otrzymaniem świadczeń leczniczych w ramach opieki krajowej. RPO zaapelował o zmiany systemowe w celu poprawy sytuacji osób w kryzysie bezdomności, w szczególności w zakresie prawa do leczenia zarówno za granicą, jak i w kraju.

– Choć przepisy przewidują możliwość korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych przez znaczną część osób w kryzysie bezdomności, to w praktyce występują liczne problemy w dostępie tych osób – posiadających obywatelstwo polskie, które przebywały/przebywają za granicą – do świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych. Problemy pojawiają się też w komunikacji z właściwymi polskimi służbami w przypadkach nagłego zagrożenia życia w ramach opieki transgranicznej – napisano w wystąpieniu.

RPO zwrócił też uwagę, że podobne problemy występują w przypadku opieki krajowej. – Uzyskanie potwierdzenia prawa do świadczeń zdrowotnych poprzedzone jest rygorystyczną i skomplikowaną procedurą, niedostosowaną do istoty zjawiska bezdomności. W praktyce stwarza to problemy, zarówno samym zainteresowanym, jak i właściwym organom publicznym – czytamy.

Rzecznik zaalarmował, że w przypadku obywateli polskich w kryzysie bezdomności przebywających poza granicami Polski dochodzi do sytuacji, w których w oczekiwaniu na długotrwałą procedurę potwierdzania prawa do świadczeń tracą oni życie.

Konsolidacja i koordynacja – czy możemy wykorzystać brytyjskie doświadczenia?Podczas polsko-brytyjskiego szczytu zdrowia w trakcie sesji inauguracyjnej drugiego dnia IX Kongresu Wizja Zdrowia – Diagnoza i Przyszłość – Foresight Medyczny i XIX Kongresu Hospital & Healthcare Management omawiano długofalowy projekt realizowany przez NHS w Anglii, którego celem jest kompleksowa opieka nad pacjentem i ograniczenie jej kosztów. Przedstawił go Ed Moses, director Policy and Engagement, 10 Year Health Plan, Department of Health and Social Care.

RPO wyjaśnił, że okoliczności te, w połączeniu z wnioskami działającej przy Rzeczniku Praw Obywatelskich Komisji Ekspertów ds. Przeciwdziałania Bezdomności oraz docierającymi do rzecznika sygnałami podczas spotkań, wskazują na konieczność podjęcia działań systemowych w ramach zakresu odpowiednich resortów – zdrowia, spraw zagranicznych oraz sprawiedliwości.

Zakres tych działań, wynikający z konieczności poszanowania przez władze publiczne norm konstytucyjnych i międzynarodowych, obejmuje m.in.:

• Zapewnienie realnej opieki zdrowotnej osobom w kryzysie bezdomności oraz innym osobom nieuzyskującym dochodu (m.in. w zakresie obowiązku ustalenia spełnienia przesłanek z art. 54 ustawy, potwierdzania prawa do świadczeń opieki zdrowotnej osób znajdujących się w sytuacji transgranicznej, problemów z dostępem do świadczeń zdrowotnych osób w kryzysie bezdomności na gruncie krajowym). 
• Usprawnienie i odformalizowanie potwierdzenia prawa do świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych i wydawanych decyzji z art. 54 ustawy o świadczeniach dla osób w kryzysie bezdomności (m.in. w zakresie przewlekłych postępowań administracyjnych w sprawie potwierdzania prawa do świadczeń, obowiązku przedłożenia dokumentów potwierdzających miejsce zamieszkania na terenie Polski, czy możliwość prowadzenia postępowania administracyjnego uproszczonego).
• Uprawnienie konsulów do poświadczania prawa do świadczeń na zasadzie art. 54 ustawy o świadczeniach (m.in. w zakresie przyznania nowych uprawnień konsulom oraz wyznaczenie osoby w Centrali NFZ koordynujących powroty do kraju).
  

W wystąpieniu do premiera rzecznik zgłosił też inne uwagi dotyczące art. 54 ustawy o świadczeniach, wskazując m.in. na brak definicji miejsca zamieszkania i ewentualnego odesłania w art. 54 ustawy o świadczeniach do regulacji cywilistycznych, czy brak regulacji określających właściwość miejscową organu, w sytuacji braku możliwości ustalenia miejsca zamieszkania świadczeniobiorcy. Problematyczne jest też to, że art. 54 pkt 4 ustawy o świadczeniach nie przewiduje, że w sytuacjach nagłych z wnioskiem o wydanie decyzji poświadczającej prawo do świadczeń finansowanych ze środków publicznych może zwrócić się również świadczeniodawca zagraniczny.

Gdzie lekarze z zagranicy tracą prawo do pracy?Od 1 maja okręgowe izby lekarskie wygasiły warunkowe prawo wykonywania zawodu 207 lekarzom spoza Unii Europejskiej, którzy nie przedstawili certyfikatu znajomości języka polskiego – najwięcej w województwie mazowieckim.

Pierwsze pismo RPO na temat sytuacji prawnej obywateli polskich w kryzysie bezdomności, przebywających za granicą, zostało skierowane do premiera we wrześniu 2025 r. 18 maja 2026 r. RPO wystosował kolejne. Marcin Wiącek przypomniał w nim, że w wyniku wadliwych rozwiązań prawnych dochodzi do sytuacji, w których obywatele polscy, nie mogąc się doczekać potwierdzenia prawa do świadczeń zdrowotnych, tracą życie.

– Okoliczności te determinują konieczność podjęcia działań systemowych w ramach właściwości odpowiednich resortów – zdrowia, spraw zagranicznych oraz sprawiedliwości. Niemniej dotychczas jedyną odpowiedzią w przedstawionej sprawie, jaka wpłynęła do mojego biura, jest stanowisko Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które nie odnosi się w pełni do istoty przedstawionych przeze mnie problemów dotykających zdrowia i życia obywateli – czytamy w najnowszym piśmie.

Dalej RPO napisał, że „wobec powyższego, na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tj. Dz.U. z 2024 r., poz. 1264), zwracam się do Pana Premiera z uprzejmą prośbą o spowodowanie udzielenia odpowiedzi przez właściwe resorty przez ustosunkowanie się do wskazanych problemów oraz przedstawienie podjętych i planowanych działań w celu poprawy zaistniałej sytuacji, w zakresie zmian w poświadczaniu prawa do świadczeń opieki zdrowotnej dla osób w kryzysie bezdomności przebywających zarówno za granicą, jak i w kraju”.

Przeczytaj także: „Rodzice dzieci z niepełnosprawnościami chcą rzecznika”.