Dlaczego radioterapia tak bardzo męczy i jak pomóc organizmowi w regeneracji?

Brak energii i nadmierne osłabienie to powszechne dolegliwości u pacjentów onkologicznych, niezależnie od stosowanej terapii. Okazuje się jednak, że osoby poddawane radioterapii szczególnie często odczuwają znużenie, które nasila się w miarę upływu czasu (tzw. zmęczenie skumulowane). Zazwyczaj ustępuje ono w ciągu trzech do czterech tygodni od zakończenia naświetlań, lecz w niektórych przypadkach potrafi utrzymywać się znacznie dłużej – nawet do trzech miesięcy.

Stan ten bywa niezwykle frustrujący, ponieważ ciągły spadek sił witalnych drastycznie utrudnia codzienne funkcjonowanie. Przypuszcza się, że wyczerpanie towarzyszące radioterapii to efekt wzmożonej pracy organizmu, który dąży do naprawy zdrowych komórek, uszkodzonych w trakcie procedur medycznych.

Skala problemu

W artykule „Patient-reported fatigue in breast cancer patients receiving radiation therapy”¹opublikowanym na łamach „International Journal of Cancer”, przeprowadzonym przez zespół badawczy z University of Toronto w Kanadzie, 1443 kobiety chore na raka piersi wypełniły ankietę dotyczącą uczucia osłabienia przed, w trakcie oraz po zakończeniu radioterapii. Kwestionariusz obejmował pięć wymiarów zmęczenia: ogólne, fizyczne, psychiczne, utratę motywacji oraz ograniczenie aktywności.

Analiza wykazała, że stopień wyczerpania zależy na ogół od objętości napromienianej tkanki oraz jej lokalizacji. Znużenie podczas naświetlań narastało we wszystkich pięciu badanych obszarach, przy czym u większości pacjentek wracało do poziomu wyjściowego między pierwszym a drugim rokiem od zakończenia terapii.

Około 24 proc. badanych doświadczało wysokiego poziomu zmęczenia, 25 proc. – umiarkowanego, a 46 proc. – niskiego. Najwyższe wartości notowano u osób borykających się równolegle z bólem, bezsennością i depresją, a także u kobiet w młodszym wieku.

Poradnik dla pacjenta

Jak radzić sobie ze zmęczeniem w chorobie onkologicznej?

Znajdź czas na regenerację. Jeśli tego potrzebujesz, zaplanuj w ciągu dnia krótkie drzemki (trwające maksymalnie godzinę) lub po prostu odpocznij w spokojnym miejscu, dając sobie przestrzeń na relaks.
Oszczędzaj energię. Zaobserwuj, w jakich porach czujesz się najlepiej, i to właśnie na ten czas zaplanuj wykonywanie najważniejszych czynności.
Zadbaj o jakość snu. Jeśli w nocy masz trudności z zasypianiem, postaraj się zachować stały rytm dobowy i zwolnić tempo przed snem. Utrzymuj optymalną, chłodną temperaturę w sypialni (najlepiej 18–19 st. C) i ogranicz dzienne drzemki do 30–45 minut. W razie uporczywych problemów z bezsennością skonsultuj się z lekarzem.
Proś o wsparcie. Nie zmuszaj się do samodzielnego wykonywania wszystkich codziennych obowiązków, takich jak sprzątanie, zakupy czy koszenie trawnika. Nie wahaj się korzystać z pomocy bliskich.
Nawadniaj organizm i prawidłowo się odżywiaj. Odpowiednia dieta pomaga w utrzymaniu stabilnego poziomu energii. Specjaliści szacują, że niedobór składników odżywczych w znacznym stopniu przyczynia się do nasilenia zmęczenia popromiennego. Przy nudnościach woda o temperaturze pokojowej bywa tolerowana lepiej niż ta mocno schłodzona. Jeśli dolegliwości żołądkowe uniemożliwiają jedzenie, zgłoś ten problem specjaliście.
Ogranicz kofeinę. Ma ona działanie moczopędne, co może prowadzić do odwodnienia organizmu.
Zrezygnuj z napojów energetycznych. Mogą one wywoływać przyspieszone bicie serca, uczucie niepokoju, utratę płynów oraz problemy ze snem.
Bądź w ruchu. Umiarkowany wysiłek fizyczny (na przykład szybki marsz, jazda na rowerze, pływanie) sprzyja zachowaniu witalności. Regularna aktywność pozwala niekiedy całkowicie zniwelować znużenie towarzyszące leczeniu. Zanim jednak po dłuższej przerwie rozpoczniesz treningi, zasięgnij porady lekarza, aby potwierdzić, że to, co robisz, jest w pełni bezpieczne.
Szukaj wyciszenia. Wielu pacjentów onkologicznych znajduje ulgę w medytacji, jodze i innych formach relaksacji. Pomocne bywają również masaże oraz akupunktura. Każdą z tych metod należy jednak bezwzględnie skonsultować z lekarzem prowadzącym – szczególnie w przypadku gorszych wyników morfologii krwi lub przyjmowania leków przeciwzakrzepowych.