Słodka porażka?

Regulacja miała stworzyć ekonomiczne bodźce zachęcające producentów do reformulacji produktów i ograniczania zawartości cukru. Analiza danych z lat 2014–2024 pokazuje, że opłata od napojów słodzonych przełożyła się na zachowania konsumenckie i doprowadziła do ograniczenia spożycia takich produktów, jednak jej wpływ na epidemiologię otyłości pozostaje ograniczony.

W publikacji „Sugar tax in Poland: population-level trends in obesity, sugar consumption and healthcare utilization”¹ w „Frontiers in Public Health” przeanalizowaliśmy dane populacyjne z lat 2014–2024 pochodzące między innymi z Narodowego Funduszu Zdrowia, Centrum e-Zdrowia, Głównego Urzędu Statystycznego oraz Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego. Analiza obejmowała zmiany dotyczące spożycia cukru, konsumpcji napojów słodzonych, częstości nadwagi i otyłości oraz wykorzystania świadczeń zdrowotnych związanych z leczeniem chorób metabolicznych i powikłań otyłości.

Uzyskane wyniki wskazują, że po wejściu w życie nowych regulacji nastąpiło wyraźne ograniczenie spożycia napojów słodzonych. W 2018 r. codzienne spożywanie takich produktów deklarowało 10,1 proc. respondentów, natomiast w 2022 r. odsetek ten zmniejszył się do 4,4 proc. Zmiany widoczne były również po stronie producentów. Część firm ograniczyła zawartość cukru w produktach, aby zmniejszyć wysokość opłaty i utrzymać konkurencyjność cenową. W efekcie na rynku zaczęły się pojawiać nowe warianty napojów o obniżonej zawartości cukru lub wykorzystujące substancje słodzące.

Dane z kolejnych lat wskazują jednak, że efekt podatku częściowo osłabiał się w czasie. W 2025 r. codzienne spożywanie napojów słodzonych deklarowało już 8,5 proc. respondentów. Nadal było to mniej niż przed wprowadzeniem regulacji, jednak obserwowano częściowy powrót wcześniejszych wzorców konsumpcyjnych. Wyniki te sugerują, że sama interwencja fiskalna może mieć ograniczoną trwałość, zwłaszcza gdy równocześnie nie podejmuje się działań edukacyjnych i środowiskowych wpływających na długoterminowe zachowania zdrowotne.

Podobne wnioski płyną z analizy średniego spożycia cukru na mieszkańca. Według danych GUS spożycie cukru spadło z około 47 kg rocznie na osobę w 2018 r. do 39,8 kg w 2024 r. Trend ten należy ocenić jako korzystny, jednak skala redukcji pozostaje umiarkowana w porównaniu z narastającymi problemami zdrowotnymi związanymi z otyłością. Równolegle obserwowano wzrost częstotliwości spożywania słodyczy, które nie zostały objęte podatkiem cukrowym. Może to sugerować częściowe przenoszenie konsumpcji cukru do innych kategorii produktów wysokoprzetworzonych.

Rosnące obciążenie systemu ochrony zdrowia

Wyniki analizy wpisują się w obserwacje z innych państw europejskich stosujących podatki od napojów słodzonych. Regulacje fiskalne mogą wpływać na zachowania zakupowe konsumentów oraz skłaniać producentów do reformulacji produktów, jednak ich wpływ na długoterminowe trendy epidemiologiczne pozostaje trudniejszy do jednoznacznego wykazania. Otyłość jest chorobą wieloczynnikową, zależną nie tylko od spożycia cukru, ale również od stylu życia, aktywności fizycznej, warunków społeczno-ekonomicznych oraz środowiska żywieniowego.

W naszej analizie oceniliśmy również trendy dotyczące wykorzystania zasobów systemu ochrony zdrowia związanych z leczeniem otyłości i jej powikłań. To właśnie ten komponent pozwala lepiej ocenić rzeczywistą skalę obciążenia epidemią otyłości dla systemu ochrony zdrowia w Polsce. Analiza danych NFZ z lat 2014–2024 pokazuje, że obciążenie systemu ochrony zdrowia chorobami związanymi z otyłością nadal systematycznie rośnie. Dotyczy to zarówno liczby pacjentów, jak i wykorzystania farmakoterapii oraz procedur zabiegowych.

Szczególnie wyraźny był wzrost leczonych z powodu cukrzycy typu 2 – z około 1,7 mln do ponad 2 mln rocznie. Jednocześnie liczba realizujących recepty na leki przeciwcukrzycowe i paski diagnostyczne zwiększyła się z 2,3 mln w 2014 r. do ponad 3,5 mln w 2024 r. Dane te pokazują nie tylko wzrost liczby chorych, ale również coraz większe wykorzystanie farmakoterapii oraz zwiększenie kosztów monitorowania i leczenia cukrzycy.

Podobny trend obserwowano w przypadku nadciśnienia tętniczego oraz zaburzeń lipidowych. Liczba pacjentów realizujących recepty na leki hipotensyjne utrzymywała się na bardzo wysokim – 8,5–9 mln osób rocznie. Z kolei liczba pacjentów leczonych z powodu dyslipidemii wzrosła z 4,6 mln do 6,5 mln. Oznacza to wielomilionową grupę osób wymagających przewlekłego leczenia, regularnej diagnostyki i stałej kontroli zarówno w POZ, jak i ambulatoryjnej opiece specjalistycznej. Dane pokazują, że choroby metaboliczne związane z otyłością pozostają jednym z największych obciążeń dla systemu ochrony zdrowia w Polsce.

Zmiana paradygmatu leczenia otyłości

Obserwowany po 2021 r. wzrost wykorzystania świadczeń może częściowo wynikać zarówno z rosnącej liczby pacjentów z otyłością, jak i z ujawniania się wieloletnich powikłań metabolicznych. Skutki epidemiologiczne otyłości ujawniają się zwykle po wielu latach, dlatego krótkoterminowa obserwacja po wprowadzeniu podatku cukrowego nie pozwala jeszcze ocenić jego potencjalnego wpływu na częstość występowania chorób przewlekłych.

Najbardziej dynamiczne zmiany dotyczyły leczenia samej otyłości. Liczba operacji bariatrycznych wzrosła z 3,3 tys. w 2017 r. do 7,7 tys. w 2024 r. Równocześnie szybko zwiększało się wykorzystanie farmakoterapii przeciwotyłościowej – z 22 tys. pacjentów w 2019 r. do ponad 130 tys. w 2024 r.

Dane te pokazują zmianę podejścia do leczenia otyłości w Polsce. Choroba ta coraz częściej postrzegana jest jako przewlekłe schorzenie wymagające kompleksowego leczenia i długoterminowej opieki, a nie wyłącznie konsekwencja nieprawidłowego stylu życia. Szczególnie dynamiczny rozwój farmakoterapii przeciwotyłościowej w ostatnich latach może dodatkowo wpływać na przyszłe koszty systemowe oraz organizację opieki nad pacjentami z otyłością. Analiza wykazała również wyraźny wzrost liczby pacjentów leczonych z powodu innych powikłań związanych z otyłością, między innymi bezdechu sennego oraz metabolicznie zależnej stłuszczeniowej choroby wątroby (MASLD).

Według najnowszych danych NFZ raportowanych przez podstawową opiekę zdrowotną, które cytujemy w naszej pracy, nadwagę stwierdzono u 37,7 proc. pacjentów, natomiast otyłość u 26,9 proc. badanych. Oznacza to, że nadmierna masa ciała może dotyczyć niemal dwóch trzecich dorosłej populacji objętej analizą. Jeśli kolejne dane potwierdzą te obserwacje, rzeczywista skala problemu otyłości w Polsce może być większa, niż sugerowały wcześniejsze badania ankietowe.

Uzyskane wyniki wskazują, że instrumenty fiskalne mogą wspierać politykę zdrowotną państwa, jednak ich skuteczność pozostaje ograniczona bez równoległych działań edukacyjnych, profilaktycznych i organizacyjnych. Wyniki analizy pokazują, że podatek cukrowy wpłynął na ograniczenie spożycia napojów słodzonych oraz działania producentów, jednak jego wpływ na długoterminowe trendy epidemiologiczne pozostaje ograniczony bez równoległych działań z zakresu zdrowia publicznego. Rosnąca liczba pacjentów wymagających leczenia chorób metabolicznych oraz dynamiczny wzrost wykorzystania farmakoterapii i leczenia bariatrycznego wskazują, że otyłość pozostaje jednym z największych wyzwań dla zdrowia publicznego w Polsce.

Przypis:

1. www.frontiersin.org/1811509.

Tekst Michała Seweryna z Uniwersytetu im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie opublikowano w „Menedżerze Zdrowia” 2/2026.