Wyzwania w budowaniu odporności populacyjnej Polaków

Od wynalezienia pierwszej szczepionki na świecie, przeciw ospie prawdziwej, opracowanej przez brytyjskiego lekarza Edwarda Jennera minęło 230 lat. 184 lata później, w 1980 stwierdzono całkowite wyeliminowanie tej choroby. 

Według badania opublikowanego w 2024 przez Lancet, globalne programy szczepień uratowały co najmniej 154 miliony istnień ludzkich w ciągu ostatnich 50 lat. To sześć uratowanych istnień ludzkich na minutę przez pół wieku. Aby podkreślić wagę szczepień w ochronie ludzkości w dniach 19-25 kwietnia obchodzony jest Europejski Tydzień Szczepień a nieco później, w dniach 24-30 kwietnia, Światowy Tydzień Szczepień.

Coraz więcej szczepień w aptekach

Według danych udostępnionych przez jednostki administracji publicznej dużą rolę w realizacji szczepień w 2025 r. odegrały apteki, w których zrealizowano ponad 60 proc. wszystkich szczepień przeciw COVID-19, ok. 30 proc. przeciw RSV, 20 proc. przeciw grypie. Spośród wszystkich szczepień zrealizowanych w aptekach, najczęściej szczepiono się przeciw grypie (41 proc.), COVID-19 (35 proc.), a na trzecim miejscu przeciw RSV (15 proc.).

Eksperci podkreślają rolę prostej ścieżki szczepienia, w której to kwalifikuje do niego farmaceuta, bez potrzeby wizyty u lekarza oraz to, że szczepienia te są bezpłatne dla określonych grup pacjentów.

–  Rozszerzenie od 1 lutego 2026 r. katalogu bezpłatnych świadczeń podania szczepień dla dorosłych wykonywanych w aptekach to bardzo ważny krok. Pokazuje on wyraźnie, że apteka przestaje być wyłącznie miejscem wydania leku, a staje się realnym, systemowym punktem profilaktyki zdrowotnej. Potencjał aptek w tym obszarze jest dziś znacznie większy niż tylko w przypadku szczepień przeciw grypie, COVID-19 czy RSV. Żeby jednak w pełni go wykorzystać, trzeba dalej upraszczać ścieżkę pacjenta. Kluczowe jest zapewnienie farmaceucie łatwego, bezpiecznego i systemowego dostępu do informacji o historii szczepień, wskazaniach, przeciwwskazaniach i uprawnieniach refundacyjnych pacjenta, a także pełna integracja dokumentacji w systemach cyfrowych. Jeśli farmaceuta będzie mógł w jednym miejscu zweryfikować dane pacjenta, zakwalifikować go do szczepienia, wykonać je i od razu odnotować w systemie, cały proces stanie się dla pacjenta prosty i wygodny. A właśnie prostota i dostępność są dziś jednymi z najważniejszych warunków poprawy wyszczepialności. Wzmacnianie roli farmaceutów powinno oznaczać nie tylko rozwój ich kompetencji, ale także nowoczesne narzędzia cyfrowe, automatyczne przypomnienia o szczepieniach i spójną edukację zdrowotną. Bardzo ważne byłoby również umożliwienie farmaceutom wykonywania szczepień poza apteką – na przykład w DPS-ach, zakładach pracy, szkołach czy ZOL-ach. To rozwiązanie mogłoby realnie zwiększyć dostęp do profilaktyki, zwłaszcza dla osób, które z powodu wieku, stanu zdrowia lub ograniczonej mobilności nie są w stanie dotrzeć do apteki. Dzięki takim zmianom apteki mogą stać się jednym z filarów budowania odporności populacyjnej – mówi dr Mikołaj Konstanty, prezydent Farmaceutycznej Grupy Unii Europejskiej (PGEU), wiceprezes Naczelnej Rady Aptekarskiej.

Warto dodać, że od 1 lutego 2026 r. w Polsce rozszerzono listę bezpłatnych szczepień dla dorosłych w aptekach o: ospę wietrzną, dur brzuszny, meningokoki (typu B i ACWY), żółtą gorączkę oraz szczepionkę skojarzoną (błonica, tężec, krztusiec, polio). Wcześniej, od 1 kwietnia 2025 r., refundacją objęto szczepionki przeciw RSV (dla ciężarnych i 65+) oraz półpaścowi.

Apel o przebudowę systemu szczepień – resort podejmuje wyzwanie Ministerstwo Zdrowia chce przeprowadzić transformację systemu szczepień. Zdaniem resortu dostęp do wiarygodnych danych powinien być bardziej kompletny, poprzez m.in. zniwelowanie luk w zakresie raportowania o szczepieniach obowiązkowych i zalecanych. Tutaj należy postawić na rozwój e-Karty Szczepień. Ostatnie lata pokazują, jak duże są potrzeby i wyzwania w zakresie gromadzenia danych dotyczących szczepień i chorób zakaźnych.

Obecnie, polski system ochrony zdrowia zmaga się z wyzwaniami finansowymi tj. rosnące koszty opieki, a także udostępnianie pacjentom nowoczesnych terapii i technologii, które choć mocno obciążają budżet, w przyszłości przynoszą zysk – długoterminową poprawę zdrowia pacjentów. Eksperci mówią więc o inwestycji, a nie wydatku. Podobnie jest w przypadku szczepień, które według Światowej Organizacji Zdrowia, należą do najbardziej opłacalnych dla zdrowia publicznego – zapobiegają każdego roku 3,5 do 4 milionom zgonów na świecie. 

Według badań ekonomistów, każdy dolar zainwestowany w programy szczepień może przynieść nawet szesnastokrotny zwrot w postaci oszczędności w kosztach związanych z chorobą. Badacze z Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health mówią o jeszcze szerszym kontekście – funkcjonowaniu pacjentów w społeczeństwie i gospodarce. Jak podają w publikacji naukowej, 1 dolar wydany na szczepienia daje zwrot z inwestycji w wysokości 44 dolarów.

Skąd czerpać środki?

Choć eksperci podkreślają korzyści z wprowadzania do refundacji kolejnych szczepień, wyzwaniem dla rządzących są finanse. Jak zwykle, przed poniesieniem wydatku, pojawia się pytanie: „skąd wziąć na to środki?”, zwłaszcza w czasie kiedy Polska jest w procedurze nadmiernego deficytu UE.

Zgodnie z przepisami UE z 2024 roku, co cztery lata państwa członkowskie zobowiązane są do publikowania i przedkładania Radzie UE oraz Komisji Europejskiej średniookresowych planów budżetowo-strukturalnych.

Polska realizuje aktualnie „Średniookresowy plan budżetowo-strukturalny na lata 2025-2028”, który w listopadzie 2024 został przyjęty przez Radę UE. Najbardziej istotnym elementem dokumentu jest plan ograniczenia deficytu i redukcji długu, za co odpowiada Ministerstwo Finansów. Ponadto, zestawia wybrane reformy i inwestycje dla realizacji wspólnych priorytetów Unii oraz zaleceń Radu UE dla Polski. Każdego roku, 30 kwietnia, Polska zobowiązana jest do publikowania raportu z wdrażania planu. To również okazja do jego modyfikacji w celu dostosowania do aktualnej sytuacji gospodarczej państwa.

Brak systemowego podejścia inwestycji w zdrowie publiczne

Pierwszy raport opublikowany i przedłożony Radzie UE 30 kwietnia 2025 r. pokazał lukę w średniookresowym planie budżetowo-strukturalnym na lata 2025-2028 w kontekście profilaktyki, w tym szczepień. To istotne ze względu na fakt, że nowe zasady Unii dopuszczają wydatkowanie środków na działania wzmacniające odporność społeczeństwa czy reformy, co może z kolei dać możliwość wydłużenia realizacji planu do 7 lat. Znalazł się w nim za to duży fragment poświęcony opiece długoterminowej. Nie ma w nim jednak elementu, który wpisuje się w ten obszar i jest wręcz niezbędnym – profilaktyki – również szczepień - jako inwestycji, która pozwala funkcjonować dłużej, w lepszym zdrowiu, a co za tym idzie pozostawać dłużej aktywnym na rynku pracy.

Potrzeba dyskusji na ten temat, o czym mówią eksperci: Konieczne wydaje się systemowe uwzględnienie wydatków na szczepienia w ramach planów fiskalnych, w tym w średniookresowych planach budżetowo-strukturalnych, jako inwestycji o wysokiej stopie zwrotu społeczno-gospodarczego.

– Obecne dokumenty strategiczne wykazują istotną lukę w zakresie profilaktyki, mimo że regulacje UE dopuszczają finansowanie działań wzmacniających odporność populacyjną. Włączenie szczepień do priorytetów fiskalnych pozwoli nie tylko ograniczyć przyszłe koszty systemu ochrony zdrowia, ale także zwiększyć aktywność zawodową i produktywność społeczeństwa. W tym kontekście szczepienia powinny być traktowane nie jako koszt, lecz jako inwestycja  oraz element długoterminowej stabilności finansów publicznych – mówi prof. Marcin Czech, kierownik Zakładu Farmakoekonomiki oraz Zespołu ds. Kontroli Zakażań Szpitalnych w Instytucie Matki i Dziecka.

IKP i mObywatel – system, którego zazdrości nam świat

Sam dostęp do szczepień zalecanych, finansowanych przez państwo, nie wystarczy do wzrostu wyszczepialności.

Jak w każdym programie profilaktycznym, potrzeba sprawnej, zrozumiałej komunikacji i prostej ścieżki zapisu na szczepienie. Polska jest w czołówce krajów świata, która stawia na dostęp cyfrowy do danych. Przykładem jest Internetowe Konto Pacjenta i mObywatel, które nieustannie są rozwijane.

Środowisko ekspertów apeluje o niezwłoczne wprowadzenie cyfrowej karty szczepień, uwzględniającej wszystkie wykonywane szczepienia w Internetowym Koncie Pacjenta jako podstawowym, obowiązkowym narzędziu dokumentowania historii szczepień. Nie mniejszą rolę widzi w automatycznych przypomnieniach o terminach kolejnych szczepień, dawkach przypominających i uzupełniających. Dane gromadzone w czasie rzeczywistym, mają również pomagać w ocenie skuteczności programów, planowaniu Programu Szczepień Ochronnych.

W dorosłym życiu zapominamy o szczepieniach

W Polsce szczepienia wciąż postrzegane są głównie jako element profilaktyki dzieci i młodzieży, podczas gdy w dorosłym życiu wielu Polaków po prostu o nich zapomina. Nie wynika to jednak z niechęci do szczepień ani z braku zaufania do medycyny, lecz przede wszystkim z niedostatku wiedzy i systemowych przypomnień. Część szczepień zalecanych wymaga bowiem dawek przypominających po kilku lub kilkunastu latach, co rzadko jest komunikowane wprost pacjentom po zakończeniu edukacji szkolnej lub obowiązkowego kalendarza szczepień.

Bez regularnej informacji i impulsu do działania, szczepienia dorosłych schodzą na dalszy plan, mimo że pozostają istotnym elementem ochrony zdrowia przez całe życie. Nie jest to wyzwanie jedynie dla Polski, co podkreśla tegoroczne hasło „Szczepienia chronią każde pokolenie”, zarówno Europejskiego, jak i Światowego Tygodnia Szczepień, obchodzonego nieco później - 24-30 kwietnia.

Nie bez powodu Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób oraz Światowa Organizacja Zdrowia podkreślają w swoich stanowiskach dotyczących immunizacji społeczeństwa koncepcję life‑course immunisation (szczepień przez całe życie) – opartą na ich oficjalnych dokumentach, strategiach i stanowiskach.

Tę koncepcję podzielają również eksperci Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Chorób Infekcyjnych, co podkreślają w swoim raporcie „Bariery i rozwiązania w dostępie do profilaktyki chorób zakaźnych”.

Dlaczego nie znamy realnej skali wyszczepialności?Brak zintegrowanego systemu monitorowania szczepień uniemożliwia podejmowanie decyzji opartych na aktualnych danych. Polska potrzebuje rzetelnych rejestrów, które zapewniałyby wgląd w poziom wyszczepialności z podziałem na regiony i grupy wiekowe. Ministerstwo Zdrowia chce doprecyzować luki i uszczelnić system szczepień.

Przeczytaj także: „Obalamy mity o szczepionkach”, „Raport o COVID-19 – blokada”,