Pacjenci kontra medycy

Zestawienie wydatków na służbę zdrowia (w odniesieniu do PKB) Polski oraz państw Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju prowadzi do wniosku, że nasz system jest niedofinansowany¹. Bezspornie skutkuje to między innymi rosnącą liczbą przypadków szkód medycznych. W zaistniałej sytuacji ogromną rolę odgrywa nowy model kompensacji szkód medycznych i aktualne tendencje w orzecznictwie cywilnym polskim oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Jakie zarzuty stawiali pacjenci?

Przedmiotem sporu były najczęściej sprawy dotyczące chirurgii ogólnej, ortopedii i traumatologii oraz ginekologii i położnictwa. Przyczyną wniesienia pozwu był najczęściej błąd w leczeniu, a także błąd diagnostyczny. O złożoności tych spraw świadczy między innymi fakt, że tylko jedna trzecia z nich kończyła się orzeczeniem sądu pierwszej instancji², co oznacza również, że są to sprawy długotrwałe. Wpływ na czas postępowania ma również możliwość złożenia już nie tylko skargi kasacyjnej, ale również skargi nadzwyczajnej (od 2018 r.³) do Sądu Najwyższego.

Począwszy od 2011 r. ustawodawca dostrzegł problem rosnącej liczby skarg na funkcjonowanie służby zdrowia i postanowił określić nowy model naprawiania szkód medycznych z pieniędzy Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych (zmiana obowiązuje od 2023 r.) stanowiącego alternatywę sądowej drogi dochodzenia roszczeń⁴.

Nie każda procedura medyczna z niepomyślnym dla pacjenta wynikiem jest błędem medycznym. Ustawodawca ściśle określił, co kryje się pod tym pojęciem. Przez błąd medyczny rozumie się zatem zachowanie polegające na działaniu lub zaniechaniu personelu medycznego, m.in. lekarza, pielęgniarki, ratownika medycznego czy fizjoterapeuty, niezgodne z nauką medyczną w zakresie dla lekarza dostępnym. Warunkiem zakwalifikowania danego zachowania jako błędu medycznego jest ustalenie, że było ono niezgodne z regułami postępowania lege artis (to jest niezgodne z aktualną wiedzą medyczną i bez zachowania należytej staranności). Co ważne, nieosiągnięcie celu terapeutycznego nie oznacza automatycznie, że doszło do błędu. Przyczyną nieosiągnięcia zamierzonego celu terapeutycznego mogą być czynniki zewnętrzne, niezależne od personelu medycznego (to jest wystąpienie powikłań lub działań niepożądanych albo sama choroba czy organizm).

Kategorie błędów medycznych w ujęciu prawnym

W nauce prawa wyróżnia się cztery kategorie błędu medycznego⁵: diagnostyczny (dotyczący etapu rozpoznania choroby), terapeutyczny, techniczny (tzw. wykonawczy, polegający na niewłaściwym wykonaniu czynności leczniczej, mimo że sam sposób leczenia został wybrany prawidłowo)⁶ oraz organizacyjny⁷.

1. Różne drogi dochodzenia roszczeń

a) Specyfika postępowań

Każda osoba uprawniona dotknięta szkodą medyczną może dochodzić swoich praw w postępowaniu cywilnym, administracyjnym, karnym, a niekiedy domagać się wszczęcia postępowania dyscyplinarnego.

Każda ze ścieżek prawnych prowadzi do odmiennych skutków. O ile świadczenie kompensacyjne jest najszybszym instrumentem dochodzenia prawa⁸, o tyle jest ono ograniczone kwotowo. Dochodzenie roszczeń w postępowaniu cywilnym jest czasochłonne, przy czym sąd koncentruje się na dokładnym ustaleniu kwoty zadośćuczynienia. Postępowanie karne jest alternatywą wobec poprzednich postępowań, ilekroć problematyczne jest ustalenie podmiotu odpowiedzialnego za dane zdarzenie i okoliczności faktycznych, ponieważ po złożeniu wniosku o wszczęcie postepowania karnego jest ono prowadzone przez organy ścigania. Tymczasem postępowanie dyscyplinarne nie ma funkcji kompensacyjnej.

b) Postępowanie karne i dyscyplinarne

Zarówno postępowanie karne, jak i dyscyplinarne pełnią przede wszystkim funkcję ochronną i prewencyjną, to jest chronią społeczeństwo przed przestępczością, zapobiegając ponownemu popełnieniu przestępstwa. Podstawą odpowiedzialności karnej za szkodę medyczną są najczęściej art. 155–157 i 159–160 k.k. (nieumyślne spowodowanie śmierci, ciężki uszczerbek na zdrowiu, naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia, uszkodzenie ciała dziecka poczętego oraz narażenie człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu). Co istotne, niedochowanie którejkolwiek z przesłanek, o których mowa w art. 27 k.k., o eksperymencie również może stanowić podstawę odpowiedzialności karnej. Subsydiarnie sąd może orzec obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę albo jeżeli ich ustalenie jest znacznie utrudnione, sąd może orzec nawiązkę w wysokości do 200 000 zł. Odpowiedzialność dyscyplinarna w skrajnych przypadkach może skutkować zawieszeniem lub pozbawieniem prawa do wykonywania zawodu (art. 83 ust. 1 pkt 6 i 7 ustawy z 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich). Komisja dyscyplinarna nie dysponuje jednak instrumentami kompensacyjnymi.

c) Postępowanie administracyjne

W obszarze postępowania administracyjnego nastąpiła istotna zmiana systemu dochodzenia roszczeń o szkody medyczne. Nowelizacja ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta wprowadziła do polskiego systemu prawnego model oparty na zasadzie no fault. Koncentruje się on na analizowaniu i eliminowaniu źródeł zdarzeń medycznych w celu poprawy bezpieczeństwa pacjentów, a nie jedynie na poszukiwaniu winnego szkody. Aby uczynić to narzędzie skutecznym, uproszczono procedury, dzięki czemu stało się alternatywą dla klasycznej odpowiedzialności cywilnej, ponieważ w jego wyniku dochodzi do przyznania odszkodowania pacjentom za niepożądane zdarzenia medyczne, do których nie powinno dojść w przypadku prawidłowego leczenia, co następuje bez konieczności udowodnienia winy podmiotu leczniczego. Ustawodawca wzorował się na systemach prawnych innych państw (jak Dania, Norwegia, Finlandia czy Belgia), gdzie udowodniono, że ustalenie błędu medycznego może służyć poprawie bezpieczeństwa i jakości opieki zdrowotnej, a schematy administracyjne zapewniające rekompensatę pacjentom są wydajniejsze pod względem kosztów i czasu. Zachętą do wybrania tej ścieżki dochodzenia roszczeń jest również fakt, że wysokość świadczenia nie odbiega znacząco od kwot możliwych do uzyskania przed sądem. Dodatkowo jest ona dostępna szybciej i łatwiej, bez potrzeby udowadniania winy sprawcy szkody. Pacjent nie ponosi ryzyka wysokich kosztów w przypadku przegranej. Stroną samego postępowania jest osoba składająca wniosek, która nie musi prowadzić sporu z placówką medyczną. Motywacją placówki medycznej do rzetelnego wyjaśnienia sprawy jest to, że przyjęcie świadczenia z funduszu oznacza zrzeczenie się przez pacjenta dalszych roszczeń. Jedyne ryzyko, jakie generuje nowy model, to pieniactwo pacjentów, niezadowolonych zwykle ze sposobu komunikacji z personelem medycznym.

Zgodnie z tą ustawą w razie zaistnienia zdarzenia medycznego przysługuje świadczenie kompensacyjne. Wniosek o jego wypłatę składa się do Rzecznika Praw Pacjenta w terminie roku od dnia, w którym wnioskodawca dowiedział się o zakażeniu biologicznym czynnikiem chorobotwórczym, uszkodzeniu ciała lub rozstroju zdrowia albo w wypadku śmierci pacjenta, jednakże termin ten nie może być dłuższy niż trzy lata od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie skutkujące zakażeniem biologicznym czynnikiem chorobotwórczym, uszkodzeniem ciała lub rozstrojem zdrowia albo śmiercią pacjenta. Złożenie wniosku podlega opłacie w wysokości 300 zł. Świadczenie to przysługuje pacjentowi albo – w razie jego śmierci – krewnemu pierwszego stopnia, niepozostającemu w separacji małżonkowi, osobie pozostającej w stosunku przysposobienia oraz osobie pozostającej z pacjentem we wspólnym pożyciu.

Przez zdarzenie medyczne należy rozumieć zaistniałe w trakcie udzielania lub w efekcie udzielenia bądź zaniechania udzielenia świadczenia zdrowotnego – a) zakażenie pacjenta biologicznym czynnikiem chorobotwórczym, b) uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia pacjenta albo c) śmierć pacjenta – którego z wysokim prawdopodobieństwem można było uniknąć w przypadku udzielenia świadczenia zdrowotnego zgodnie z aktualną wiedzą medyczną albo zastosowania innej dostępnej metody diagnostycznej lub leczniczej, chyba że doszło do dających się przewidzieć normalnych następstw zastosowania metody, na którą pacjent wyraził świadomą zgodę.

Ustawa ogranicza wypłatę świadczeń z funduszu kompensacyjnego do zdarzeń medycznych zaistniałych w trakcie udzielania lub w efekcie udzielenia bądź zaniechania udzielenia świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych z pieniędzy publicznych w szpitalu. Poza zakresem ustawy pozostają więc szkody medyczne pozaszpitalne oraz zaistniałe w ramach prywatnej opieki zdrowotnej. Ich naprawienia można się domagać w drodze powództwa cywilnego.

Od decyzji Rzecznika Praw Pacjenta co do przyznania bądź odmowy przyznania świadczenia wnioskodawcy przysługuje odwołanie do Komisji Odwoławczej do spraw Świadczeń z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych, działającej przy rzeczniku. Niezadowolonym z tego rozstrzygnięcia przysługuje skarga do sądów administracyjnych. Wysokość świadczenia kompensacyjnego z tytułu jednego zdarzenia medycznego w odniesieniu do jednego wnioskodawcy jest zróżnicowana w zależności od rodzaju zdarzenia i wynosi maksymalnie 200 tys. zł.

Co istotne, roszczenia o świadczenie kompensacyjne nie kumulują się z innymi roszczeniami, tzn. postępowania tego nie wszczyna się, a wszczęte umarza, w przypadku gdy w związku z tym zdarzeniem medycznym chociażby toczy się postępowanie cywilne o odszkodowanie, rentę lub zadośćuczynienie. Uzyskanie zadośćuczynienia z innych źródeł również wyklucza wszczęcie postępowania (np. prawomocnie osądzono sprawę o odszkodowanie, rentę lub zadośćuczynienie; wnioskodawca uzyskał odszkodowanie, rentę lub zadośćuczynienie od osoby odpowiedzialnej za szkodę, w tym z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej; sąd orzekł na rzecz wnioskodawcy obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę albo nawiązkę).

Nowością w polskim prawie jest rozwiązanie zastosowane w rozporządzeniu ministra zdrowia z 10 czerwca 2024 r. w sprawie sposobu ustalania wysokości świadczenia kompensacyjnego z tytułu zakażenia biologicznym czynnikiem chorobotwórczym, uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia albo śmierci pacjenta (Dz.U. 2024 r. poz. 883). Rozporządzenie zawiera tabele ze wskazanymi kwotami należnego świadczenia za określone zdarzenie. Na wysokość świadczenia kompensacyjnego składa się suma kwot odpowiadających charakterowi następstw zdrowotnych oraz stopniowi dolegliwości w zakresie: uszczerbku na zdrowiu, uciążliwości leczenia oraz pogorszenia jakości życia.

d) Postępowanie cywilne

Kompensacji szkody za błąd medyczny (zarówno szpitalny, jak i pozaszpitalny) można dochodzić na drodze postępowania cywilnego. Dotyczy to nie tylko publicznej, ale także prywatnej służby zdrowia, zakładu ubezpieczeń oraz samego lekarza (lub personelu medycznego). Podstawę odpowiedzialności osoby zobowiązanej do naprawienia szkody określają m.in. art. 415, 430, 444–448 oraz art. 471–474 k.c. Przez naprawienie szkody rozumie się pokrycie wszelkich wynikłych z tego zdarzenia kosztów, renty i zadośćuczynienia. Poszkodowany może domagać się wyłożenia z góry sumy potrzebnej na koszty leczenia, a jeżeli poszkodowany stał się inwalidą – także sumy potrzebnej na koszty przygotowania do innego zawodu. Sąd może przyznać poszkodowanemu rentę, między innymi w razie utraty zdolności do pracy, zwiększonych potrzeb lub zmniejszenia się widoków powodzenia na przyszłość. Zadośćuczynienie pieniężne przysługuje za doznaną krzywdę, a uprawnionymi do jego dochodzenia są poszkodowany oraz najbliżsi członkowie rodziny. Jeżeli poszkodowany doznał uszkodzenia ciała skutkującego niemożnością nawiązania lub kontynuowania więzi rodzinnej, sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny zadośćuczynienie. Ustawodawca uzupełnił katalog uprawnionych do żądania odszkodowania o dziecko (nasciturus) za szkody doznane przed urodzeniem, a prawo to powstaje z chwilą urodzenia. Przy okazji świadczeń medycznych może dojść do naruszenia dobra osobistego. Wówczas poszkodowanemu przysługuje roszczenie o zadośćuczynienie lub zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Przepisy regulują również kwestię odpowiedzialności określonych podmiotów między innymi szpitala za cudze działanie (na przykład personelu medycznego). Od dotychczas omawianej odpowiedzialności deliktowej należy odróżnić odpowiedzialność kontraktową, tzn. za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania. Różnica polega przede wszystkim na ciężarze dowodu, który spoczywa na powodzie w sprawie o naprawienie szkody w wyniku czynu niedozwolonego (deliktu), tymczasem w reżimie kontraktowym to na pozwanym ciąży większy ciężar dowodowy. Drugą istotną różnicą jest termin przedawnienia roszczeń: dla odpowiedzialności kontraktowej wynosi trzy lata od nastąpienia szkody, tymczasem dla odpowiedzialności deliktowej przedawnienie następuje z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia, jednakże termin ten nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę.

2. Najnowsze orzecznictwo polskich sądów cywilnych

a) Zdarzenie medyczne i szkoda

W toku postępowania o ustalenie błędu medycznego istotne jest poczynienie wielu ustaleń. W zależności od reżimu odpowiedzialności deliktowej (zaistnienie zdarzenia, szkoda, wina, związek przyczynowy) czy kontraktowej (niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy, szkoda, związek przyczynowy) ustalone muszą zostać odpowiednie przesłanki. Podstawową przesłanką odpowiedzialności jest zaistnienie zdarzenia medycznego, o którym mowa w art. 67a ustawy o prawach pacjenta i o Rzeczniku Praw Pacjenta, to jest zakażenie, uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia lub śmierć.

W uzupełnieniu poczynionych już wyjaśnień co do regulacji prawnych dotyczących kompensacji szkody należy sprecyzować, że zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła (art. 361 § 1 k.c.). Dla przykładu aktualne orzecznictwo wskazuje, że cierpienie po śmierci osób najbliższych jest stanem typowym, nietypowe zaś przeżywanie żałoby wykracza poza normalne następstwa, a w konsekwencji jest „obojętne dla zakresu odpowiedzialności za krzywdę”⁹.

Z zagadnieniem szkody wiąże się kwestia zadośćuczynienia, którego funkcją jest wyrównanie doznanego uszczerbku. O rozmiarze zadośćuczynienia należnego poszkodowanemu powinny decydować przede wszystkim następujące czynniki: rodzaj naruszonego dobra, wiek poszkodowanego w dniu zdarzenia, rozmiar doznanej przez niego krzywdy, czyli stopień doznanych przez niego cierpień fizycznych i psychicznych, ich intensywność, czas trwania i nieodwracalność następstw, charakter zajęć i pracy wykonywanych przez poszkodowanego przed zdarzeniem, funkcja, jaką pełnił w rodzinie, plany na przyszłość, poczucie nieprzydatności społecznej, bezradność życiowa, w tym konieczność korzystania z pomocy innych osób, oraz inne okoliczności, które w każdym wypadku mają charakter indywidualny¹⁰.

Z uwagi na złożoność w analizie przyczyn i skutków zdarzeń w sprawach medycznych sąd posiłkuje się opinią biegłego. Opinia ta jest jedynie dowodem w sprawie i nie przesądza o rozstrzygnięciu. Zgodnie z zasadą równości środków dowodowych dowody podlegają jednakowej ocenie sądu, ponieważ ustawodawca nie przewidział kategorii dowodów uprzywilejowanych, którym nadawałby z urzędu szczególną moc dowodową. Sąd jest zobowiązany do dokonania oceny każdego dowodu, w tym opinii biegłego, na płaszczyźnie zgodności z zasadami logicznego myślenia, doświadczenia życiowego i wiedzy powszechnej. Sam fakt, że opinia biegłego zmierza do odmiennych konkluzji, niż wywodzi strona z określonego zdarzenia, nie wystarcza do powołania kolejnego biegłego. Jedynie gdy opinia biegłego zawiera mankamenty, uwzględnienie wniosku o powołanie innego biegłego może być zasadne.

b) Wzorzec postępowania

Punktem wyjścia do dywagacji na temat ustaleń dotyczących błędu medycznego powinna być refleksja nad zagadnieniem obowiązków ciążących na personelu medycznym. Według art. 4 ustawy z 5 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. z 1997 r. nr 28 poz. 152) lekarz ma obowiązek wykonywać zawód zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, dostępnymi mu metodami i środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością.
Standard ten inaczej jest sformułowany wobec fizjoterapeuty czy pielęgniarki i położnej – akcentuje się wykonywanie zawodu z należytą starannością, zgodnie z zasadami etyki zawodowej, poszanowaniem praw pacjenta i dbałością o jego bezpieczeństwo, wykorzystując wiedzę medyczną.

Jak wynika z aktualnego orzecznictwa, obowiązek należytej dbałości o życie i zdrowie człowieka lub nienarażania na jego utratę może wynikać nie tylko z normy ustawowej, lecz także ze zwykłego rozsądku, popartego zasadami doświadczenia, które nakazują nie tylko unikanie zbędnego ryzyka, lecz także podejmowanie niezbędnych czynności zapobiegających możliwości powstania zagrożenia dla życia lub zdrowia człowieka i ciąży on na każdym, nie tylko na personelu medycznym. Orzecznictwo ma wyższe oczekiwania wobec personelu medycznego, który powinien dysponować odpowiednią wiedzą, lecz także winien być wyczulony na potrzeby pacjentów, działając z rozsądkiem godnym osób, którym powierza się nie tylko własne zdrowie, ale i życie.

Omawiany wyrok zapadł w odniesieniu do zachowania pielęgniarki, która obudziła wczesnym rankiem 80-letnią pacjentkę leczoną na oddziale psychiatrii i skierowała do dyżurki pielęgniarek znajdującej się w „znacznej odległości” od sali w celu pomiaru cukru. Pacjentka, w drodze na pomiar upadła i doznała złamania przezkrętarzowego. W ocenie sądu fakt, że pielęgniarka nie towarzyszyła pacjentce w drodze do dyżurki, stanowił niewłaściwe, zawinione zachowanie, pozostające w związku ze szkodą doznaną przez powódkę.
O ile kierunek rozstrzygnięcia sądu wydaje się zasadny, o tyle teza o pozaustawowych kryteriach oceny odpowiedzialności personelu medycznego może budzić wątpliwości w kontekście obowiązujących wytycznych zobowiązujących chociażby do dbałości o bezpieczeństwo pacjenta. Bezpieczeństwo prawne wymaga przede wszystkim ekstrapolacji istniejących kryteriów, a tworzenie pozaustawowych źródeł, jako zabieg ekstraordynaryjny, wymaga gruntownego uzasadnienia.

Wzorzec przyjęty w art. 4 ustawy o zawodzie lekarza i lekarza dentysty wiąże się z prawem pacjenta do świadczeń zdrowotnych. Prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom wiedzy medycznej oraz odpowiednich warunków uzasadnia oczekiwanie pacjenta, że zastosowane wobec niego metody lecznicze i diagnostyczne, odpowiadające związanym z tym potrzebom, będą oparte na sprawdzonych i aktualnych metodach, będą więc świadczeniami odpowiedniej jakości, zaś warunki ich świadczenia w zakresie higieny będą mieściły się w standardach sanitarnych¹¹.

Wystąpienie szkody po leczeniu lub zabiegu operacyjnym nie oznacza, że nastąpił błąd medyczny. Ustalenie błędu w sztuce lekarskiej zależy od oceny, czy postępowanie lekarza w konkretnej sytuacji i z uwzględnieniem całokształtu okoliczności istniejących w chwili zabiegu, a zwłaszcza tych danych, którymi wówczas dysponował lub mógł dysponować, było zgodne z wymaganiami aktualnej wiedzy i nauki medycznej oraz powszechnie przyjętej praktyki lekarskiej. W konsekwencji czynności medyczne przedsięwzięte w celu ochrony życia i zdrowia ludzkiego, w których następstwie doszło do uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia pacjenta, pozbawione są cech materialnej bezprawności, o ile zostały dokonane w sposób zgodny z powszechnie uznanymi zasadami wiedzy i sztuki lekarskiej¹². O szkodzie można mówić w przypadku powikłania, to jest atypowej reakcji organizmu. Niekiedy ryzyko jego wystąpienia jest wyższe, co może wynikać z indywidualnych cech danego pacjenta. Samo zaistnienie powikłania nie stanowi błędu medycznego.

Kryterium oceny postępowania personelu medycznego są również zasady etyki. Przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych osoby wykonujące zawód medyczny kierują się zasadami etyki zawodowej określonymi przez właściwe samorządy zawodów medycznych¹³. Zasady etyki określa właściwy organ danego samorządu zawodowego. 1 stycznia 2025 r. weszła w życie nowelizacja Kodeksu etyki lekarskiej¹⁴. Nowelizacja nastąpiła po 20 latach od poprzedniej zmiany zasad etyki i przyniosła wiele zmian mających na celu podniesienie standardów opieki nad pacjentem skorelowanych z wieloma obowiązkami lekarza (m.in. nacisk na świadomą zgodę pacjenta, informowanie pacjenta i dokumentowanie postępowania diagnostycznego czy leczniczego, doprecyzowano przepisy o prokreacji, klonowaniu i eksperymencie) oraz dostosowanie do nowych realiów społecznych (tj. korzystanie z nowych technologii i sztucznej inteligencji w leczeniu, prawo do reklamy).
Ponadto badane jest kryterium należytej staranności, o którym mowa w art. 8 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. W myśl tego przepisu pacjent ma prawo do świadczeń zdrowotnych udzielanych z należytą starannością przez podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych w warunkach odpowiadających określonym w odrębnych przepisach wymaganiom fachowym i sanitarnym. Prawidłowo skonstruowany wzorzec nie opiera się na wymaganiu, by lekarz wykazywał się w danym wypadku starannością wyższą niż przeciętna, ale na tym, aby przeciętny poziom staranności lekarza był odpowiednio wysoki.

c) Wina

Stwierdzenie błędu medycznego wymaga ustalenia winy¹⁵. Najnowsze orzecznictwo wyklucza odpowiedzialność podmiotów świadczących usługi opieki zdrowotnej na zasadzie ryzyka¹⁶. Błąd w sztuce medycznej jest jedynie obiektywnym elementem winy lekarza lub innego personelu medycznego wykonującego czynności medyczne, stanowi bowiem czynność w zakresie diagnozy i terapii niezgodną z nauką medycyny w zakresie dla lekarza dostępnym. Subiektywnym natomiast elementem koniecznym do przypisania winy lekarzowi jest jego umyślność lub niedbalstwo¹⁷. W procesach medycznych istotne jest ustalenie, jak daleko idące mankamenty standardów czy ostrożności przesądzają o odpowiedzialności medycznej. Aktualne orzecznictwo stoi na stanowisku, że wystarczające jest wykazanie niedbalstwa choćby w niewielkim zakresie nieostrożności (culpa le vissima). Wystarczające jest więc wykazanie naruszenia zasad podwyższonej staranności przy diagnostyce lub w czasie operacji powiązanego nie tylko z bezpośrednim uszkodzeniem ciała powoda, lecz także zwiększającego ryzyko powikłań¹⁸.

d) Adekwatny związek przyczynowy

Przypisanie winy za szkodę wymaga udowodnienia adekwatnego związku przyczynowego. Pozwala to wykluczyć ponoszenie odpowiedzialności za następstwa lub szkody niepopełnione. W procesach medycznych niezwykle skomplikowane jest wykazanie związku przyczynowego między szkodą a działaniem personelu medycznego. Z tych względów orzecznictwo wypracowało koncepcję dowodu prima facie opartego na konstrukcji domniemań faktycznych. Domniemanie zwalnia stronę ponoszącą ciężar dowodu od wykazania wszystkich etapów związku przyczynowego między pierwotnym zdarzeniem sprawczym a szkodą, wymaga jednak wysokiego prawdopodobieństwa istnienia pierwszego i kolejnych zdarzeń sprawczych, pozwalających traktować je jako oczywiste¹⁹. Stronie przeciwnej na obronę wystarczy wykazanie okoliczności uprawdopodobniającej inną przyczynę szkody. W sprawach dotyczących szkód medycznych ugruntowany jest pogląd, że związek między szkodą a rażąco niedbałym postępowaniem ubezpieczonego (przedstawiciela personelu medycznego) może być ustalony nie tylko na podstawie przeprowadzonych dowodów, lecz także przez odwołanie się do wnioskowania opartego na zasadach doświadczenia życiowego i logice²⁰. W przypadku wielości możliwych przyczyn wystarczające jest wykazanie prawdopodobieństwa związku przyczynowego szkody z jedną z tych przyczyn²¹.

e) Prawa pacjenta

Z roszczeniami odszkodowawczymi z tytułu błędu medycznego, których celem jest ustalenie odpowiedzialności personelu medycznego w związku z uszczerbkiem na zdrowiu lub zgonem pacjenta, wiążą się również dwie inne kategorie spraw medycznych. Pierwsze dotyczą naruszenia praw pacjenta. Prawa te są uregulowane w ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Specyfika tej kategorii spraw polega na tym, że „zadośćuczynienie za naruszenie praw pacjenta może być przyznane za sam fakt ich naruszenia i nie jest zależne od jednoczesnego wystąpienia szkody na osobie”²². Ustawa wyróżnia między innymi prawo pacjenta do: świadczeń zdrowotnych, do informacji i tajemnicy informacji, do zgłaszania działań niepożądanych produktów leczniczych, do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych, do poszanowania intymności i godności, do dokumentacji medycznej oraz do poszanowania życia prywatnego. Aktualne orzecznictwo akcentuje doniosłość informacji o możliwych powikłaniach, argumentując, że „nienależyte wykonanie w stosunku do pacjenta obowiązku informacyjnego przed planowanym zabiegiem prowadzi do naruszenia autonomii woli pacjenta, stawia go w roli osoby podporządkowanej decyzjom lekarza, podejmowanym bez zapewnienia współudziału w nich”²³. Okoliczność ta nie przesądza o odpowiedzialności za rozstrój zdrowia, do którego wykazania konieczne jest spełnienie przesłanek odpowiedzialności deliktowej, to jest winy za uszczerbek na zdrowiu oraz związku przyczynowego. Jak trafnie zauważył sąd, uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia stanowiące powikłanie (następstwo powikłania) związane z podjętym leczeniem nie mogą być, co do zasady, postrzegane jako następstwo nieudzielenia należytej informacji o tym powikłaniu. O zależności przyczynowej między nimi można mówić tylko wtedy, gdyby istniały wystarczające podstawy do przyjęcia, że w razie udzielenia należytej informacji pacjent odmówiłby zgody na świadczenie medyczne. Przedmiotem ochrony z tytułu naruszenia praw pacjenta nie jest zdrowie pacjenta, lecz jego autonomia rozumiana jako swoboda decyzji o niepoddawaniu się interwencji medycznej, nawet gdy wydaje się ona w pełni racjonalna, zgodna z zasadami wiedzy medycznej i dobrze rokująca co do rezultatów²⁴.

f) Dobra osobiste

Osobną kategorię spraw stanowią postępowania dotyczące ochrony dóbr osobistych. Dobrem osobistym jest wartość immanentnie złączona z istotą człowieczeństwa oraz naturą człowieka, niezależnie od jego woli, stała, dająca się skonkretyzować. Katalog dóbr osobistych reguluje art. 23 k.c., zaliczamy do nich między innymi zdrowie, wolność, cześć, swobodę sumienia czy wizerunek, jednak jest to wyliczenie niepełne. Ustawodawca otworzył możliwość uchwycenia w dynamicznie rozwijającej się rzeczywistości innych dóbr zasługujących na ochronę sądową. Szczególnej uwagi godne są w tym zakresie dwie sprawy sądowe. W pierwszej ustalono, że dobrem osobistym jest również prawo do więzi rodzinnej, rozumianej jako „indywidualne i osobiste przeżycie psychiczne, wyrażające się w poczuciu bliskości wobec innej osoby”²⁵. Pozbawienie możliwości przebywania razem w ostatnim czasie życia, pożegnania, jak również podjęcia próby walki o przedłużenie życia dziecka wchodzą w zakres więzi rodzinnej jako chronionego dobra osobistego²⁶. W omawianej sprawie niepełna diagnoza sprawiła, że rodzice nie mieli świadomości, że dziecko cierpi na nieuleczalną chorobę i zostali zaskoczeni jego nagłym zgonem. Stąd szczególnej doniosłości nabiera prawo do informacji o stanie zdrowia. Chodzi w nim „nie tylko o urzeczywistnienie swobodnego i świadomego podejmowania decyzji o planowanych zabiegach medycznych, ale wprost o ochronę wartości, jaką jest wiedza o sobie samym, stanowiąca przesłankę konieczną do podejmowania różnych ważnych decyzji w życiu osobistym, niekoniecznie związanych z leczeniem”²⁷.

W drugiej sprawie prawo do posiadania dzieci oraz prawo do prokreacji nie zostały zakwalifikowane do katalogu dóbr osobistych. Prawa te są formą korzystania z dobra osobistego, jakim jest zdrowie, integralność fizyczna, wolność w aspekcie decydowania o sobie. Gdy dochodzi do usunięcia kobiecie organu niezbędnego do tego, by urodziła dziecko, pozbawia się ją tej możliwości. Krzywda, której w takim przypadku doznaje, jest w systemie prawa polskiego kompensowana przez zadośćuczynienie zasądzane na podstawie art. 445 § 1 k.c., a nie art. 448 k.c. Odnośnie zaś do małżonka – skoro skutki zdarzenia wypadkowego mogły najwyżej zmienić jego plany dotyczące rodziny, jaką chciałby z poszkodowaną stworzyć, to tego rodzaju planów – tworzonych przed zawarciem małżeństwa i weryfikowanych przez rozmaite zdarzenia, lecz nie tylko czyny niedozwolone popełniane przez osoby trzecie na szkodę któregoś z małżonków – nie sposób jednak nazwać dobrami osobistymi i przyznawać zadośćuczynienie²⁸.

Najnowsze orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

Sprawy medyczne były również przedmiotem zainteresowania Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Gwoli przypomnienia Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności nie gwarantuje praw związanych z ochroną zdrowia, a jedynie prawo do życia (art. 2). Stąd ograniczony zakres spraw z tej dziedziny może być rozpatrywany przez trybunał, choć z czasem orzecznictwo ewoluowało, obejmując ochroną również drugą z tych kategorii spraw na podstawie art. 8 konwencji, dotyczącego prawa do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego.

Z orzecznictwa wynika, że zobowiązanie państw do podjęcia określonych kroków w celu ochrony życia osób znajdujących się pod ich jurysdykcją dotyczy również służby zdrowia (Calvelli i Ciglio p. Włochom, (WI) 2002, § 49). W obszarze zdrowia państwa są zobowiązane do określenia ram prawnych ochrony życia pacjentów (Lopes de Sousa Fernandes p. Portugalii, (WI) 2017, § 186) oraz ustanowienia skutecznego niezależnego systemu sądowego umożliwiającego ustalenie przyczyn śmierci i pociągnięcia do odpowiedzialności osób odpowiedzialnych (Silih p. Słowenii, (WI) 2009, § 192). Na podstawie tych wytycznych trybunał wypowiadał się na temat wymogu niezależności i powinności biegłego sądowego (Bajić p. Chorwacji, 2012, § 95), konieczności zagwarantowania odpowiednich kwalifikacji personelu medycznego czy konieczności rzetelnego przeprowadzenia postępowania dowodowego, w tym powołania biegłego sądowego z obszaru medycyny (Aftanache p. Rumunii, 2020, § 68), a także nieadekwatnie niskiej kwoty zadośćuczynienia za błąd medyczny (Scripnic p. Mołdawii, 2021, § 43). Trybunał stwierdził, że obowiązywanie w danym systemie prawnym jedynie prawnokarnych instrumentów dochodzenia roszczeń za błąd medyczny wyczerpuje dyspozycję normy zawartej w art. 2 konwencji w jej aspekcie proceduralnym (Harutyun Karapetyan p. Armenii, 2024, § 78). W razie uznania, że ochrona prawnokarna jest nieskuteczna, trybunał bada dostępność pozostałych ścieżek, to jest cywilnej i administracyjnej (Stepanyan p. Armenii, 2023, § 20–24) oraz bierze przy tym pod uwagę również czas trwania postępowania (Nowak p. Polsce, 2023, § 100–102).

Należy zauważyć ewolucję orzecznictwa w obszarze prawa do życia prywatnego i rodzinnego poprzez objęcie zakresem tego prawa również spraw o błąd medyczny, analogicznie jak to nastąpiło w zakresie prawa do życia. Trybunał objął ochroną konwencyjną pacjentów w sprawach dotyczących między innymi komplikacji spowodowanych operacją plastyczną (Codarcea p. Rumunii, 2009), uszczerbku na zdrowiu dziecka spowodowanym błędem medycznym w czasie porodu (Spyra i Kranczkowski p. Polsce, 2012), jak również jakości opinii biegłego i postępowania sądowego mającego na celu ustalenie przyczyn nieudanego zabiegu (Erdinc Kurt i inni p. Turcji, 2017) czy prawa do świadomej zgody (Mayboroda p. Ukrainie, 2023, § 52).

Nowy model kompensacji szkód medycznych wpisuje się w potrzeby rynku

Wiele czynników sprawiło, że ustawodawca w 2023 r. postanowił dokonać istotnej przebudowy polskiego modelu dochodzenia roszczeń w związku z zaistnieniem zdarzeń medycznych, w 2024 r. wprowadził tabele z wysokością świadczeń za poszczególne zdarzenia medyczne, a następnie samorząd lekarski znowelizował Kodeks etyki lekarskiej obowiązujący od 2025 r.

Istotne jest rozróżnienie pojęcia zdarzenia medycznego i błędu medycznego. Ustalenie błędu medycznego następuje w wyniku postępowania cywilnego i wiąże się z przypisaniem winy personelowi medycznemu (w tym lekarzowi) lub placówce medycznej. Zdarzenie medyczne jest terminem ustawowym, z którym wiąże się ustalenie istnienia działania lub zaniechania, które skutkowało zgonem, uszczerbkiem na zdrowiu lub zakażeniem. Podniesienie tego faktu przed Rzecznikiem Praw Pacjenta skutkuje przyznaniem świadczenia wypłacanego z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych.

W Polsce funkcjonują cztery ścieżki prawne dochodzenia praw w związku ze zdarzeniem medycznym. Poza drogą administracyjną i cywilną funkcjonuje również odpowiedzialność karna lub dyscyplinarna. Każde z tych postępowań ma osobną funkcję i odmienną perspektywę. Tym samym nasz model spełnia standardy prawa międzynarodowego.

Najnowsze orzecznictwo sądów cywilnych (od 2023 r.) koncentrowało się na interesujących zagadnieniach, precyzując kryteria odpowiedzialności za błąd medyczny. Powód dysponuje w tym zakresie możliwością wyboru reżimu prawnego odpowiedzialności kontraktowej lub deliktowej. Obok nich istnieje możliwość dochodzenia roszczeń w związku z naruszeniem praw pacjenta oraz ochroną dóbr osobistych. W zależności od konkretnego stanu faktycznego roszczenia te mogą być kumulowane.

Polski model jest głęboko zakorzeniony w europejskiej kulturze prawnej, dlatego punktem odniesienia, a niekiedy pobudką do zmian w prawie, jest orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z zakresu błędu medycznego. Zaczęło się ono kształtować ćwierć wieku temu i systematycznie ewoluuje poprzez stopniowe włączanie ochrony zdrowia do katalogu praw człowieka.

Błąd jest nieodłącznym czynnikiem aktywności człowieka, pozostaje jednak mieć nadzieję, że stworzenie nowych mechanizmów systemowych ochrony praw przyczyni się do ograniczenia tego zjawiska w służbie zdrowia, w duchu współpracy, a nie rywalizacji na linii pacjent – lekarz – system. Nowy model kompensacji zdarzeń medycznych powinien odciążyć psychicznie lekarzy w ich codziennej pracy, a pacjentów napawać optymizmem co do jakości pracy służby zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że dalsza poprawa nastąpi wraz z dofinansowaniem i uporządkowaniem systemu ochrony zdrowia (m.in. poprzez zwiększenie etatów i odciążenie lekarzy od uciążliwych procedur administracyjnych), co stanowi niezbędne ogniwo dalszego ograniczania zjawiska błędu medycznego.

Artykuł Rafała Janczyka, radcy prawnego, członka Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie, opublikowano w „Menedżerze Zdrowia” 4/2025.

Artykuł dedykuję lekarzom z szacunku do ich powołania i ofiarnej walki o dobro najwyższe.

Przypisy:

1. Health models – financing and effects: a comparative study of the models in Poland and Italy, B. Krzeczewski, C. Hassan (w: Finanse i Prawo Finansowe, 1/2023, s. 61). W latach 2015-2021 wydatki na służbę zdrowia w Polsce były na poziomie 6,5 %, a średnia dla państw OECD wzrosła z 8,7% do 9,7%.
2. Kto ile płaci za błędy medyczne? Analiza linii orzeczniczej wydziałów cywilnych sądów powszechnych w sprawach o błąd medyczny, R. Tymiński, M. Serocka, Ginekologia i Perinatologia Praktyczna, 2018 3/1/ s. 32-39.
3. Ustawa z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. 2023 r. poz. 1093 z późn. zm.)
4. Ustawa z 28 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. z 2011 r. nr 113, poz. 138). Ustawa z 16 czerwca 2023 r. o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r. poz. 1675), ustawa z 16 czerwca 2023 r. o jakości w opiece zdrowotnej i bezpieczeństwie pacjenta (Dz. U. z 2023 r. poz. 1692).
5. Odpowiedzialność za błędy medyczne w Polsce i Republice Federalnej Niemiec – wybrane aspekty, E. M. Guzik-Makaruk, E. Truskolaska, E. Wojewoda, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Prawo Karne i Kryminologia, 2021.
6. Przykłady: Pomylenie próbek krwi, środków farmakologicznych, nieprawidłowe ich znakowanie i dawkowanie, pomylenie kończyn/narządów parzystych poddawanych ingerencji operacyjnej, dokonanie zabiegu na innym chorym z powodu zaniechania potwierdzenia tożsamości i dokładnej weryfikacji dokumentacji, pozostawienie ciała obcego w polu operacyjnym, nieprzestrzeganie zasad aseptyki przy szczepieniach, kroplówkach czy opatrywaniu ran, zaniechanie wykonania wymaganych szczepień. Sprawcami tej kategorii błędów mogą być nie tylko lekarze, lecz także inni członkowie personelu medycznego, np. ratownicy medyczni, położne, technicy elektroradiologii czy też laboranci.
7. Przykłady: nieprawidłowa obsada dyżurów czy też nieprawidłowy podział kompetencji, brak stosownego wyposażenia poszczególnych oddziałów, nieprawidłowy dobór personelu medycznego, zaniechanie hospitalizacji spowodowane brakiem wolnych miejsc, niedociągnięcia o charakterze sanitarnym, nieprawidłowości w prowadzeniu dokumentacji oraz w inwentaryzacji narzędzi.
8. Szybsze odszkodowania za błędy medyczne i zmiana odpowiedzialności lekarza, iEkspert, wyświetlono 25.7.2025 r. https://iexpert.pl/porada-eksperta/szybsze-odszkodowania-za-bledy-medyczne-i-zmiana-odpowiedzialnosci-lekarza/.
9. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 4 kwietnia 2023 r., I ACa 67/21.
10. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 20 lipca 2023 r., I ACa 1427/22.
11. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 15 marca 2024 r., I ACa 2059/22.
12. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 15 lutego 2023 r., V ACa 380/21.
13. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 15 marca 2024 r., I ACa 2059/22.
14. Uchwała nr 7/24/IX Naczelnej Izby Lekarskiej z 8 marca 2024 r. w sprawie przedstawienia Nadzwyczajnemu XVI Krajowemu Zjazdowi Lekarzy projektu uchwały w sprawie Kodeksu Etyki Lekarskiej.
15. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 31 stycznia 2024 r., I ACa 424/21.
16. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 29 września 2023 r., I ACa 270/22.
17. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 19 stycznia 2023 r., I ACa 729/22.
18. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 5 marca 2024 r., I ACa 900/22. Sąd uznał za błąd terapeutyczny fakt, że po zabiegu korekcji palucha koślawego stopy ze stabilizacją w śrubie kaniulowanej pacjentka odczuwała ból w związku z tym, że zastosowano zbyt długą śrubę (wystawała ona poza obręb kości 1-3 mm), a podczas drugiej operacji nie została ono usunięta.
19. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 19 stycznia 2023 r., I ACa 729/22. Sąd zastosował to rozumowanie w sprawie, w której doszło do śmierci nowo narodzonego dziecka. Po narodzinach dziecko wymagało operacji w związku z wadą przewodu pokarmowego (trzustka obrączkowata ze zwężeniem dwunastnicy). Pomimo powodzenia operacji zdiagnozowano u dziecka posocznicę, stwierdzono zakażenie bakterią raoutella ornitllynoytica, a następnie doszło do zgonu. Sąd powiązał zgon dziecka z zakażeniem bakterią, a błąd medyczny (niedbalstwo personelu) z umieszczeniem dziecka na sali z innym zarażonym tą bakterią dzieckiem.
20. Wyrok Sądu Najwyższego z 16 września 2022 r., I ACa 358/22.
21. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 9 marca 2023 r., I ACa 1002/21.
22. Wyrok Sądu Najwyższego z 22 listopada 2024 r., II CSKP 2233/22.
23. Jw.
24. Jw.
25. Wyrok Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2019 r., V CSK 62/18.
26. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 31 marca 2025 r., I ACa 148/24. Wyrok Sądu Najwyższego z 27 marca 2024 r., II CSKP 2244/22.
27. M. Safjan, Kilka refleksji wokół problematyki zadośćuczynienia pieniężnego z tytułu szkody wyrządzonej pacjentom, PiM 2005, nr 18, s. 19.
28. Wyrok Sądu Najwyższego z 12 kwietnia 2024 r., II CSKP 1873/22.