Szpitale pędzą na zepsutym tempomacie

Problemy w finansach szpitali nie biorą się z pojedynczych nadużyć, ale z samej konstrukcji systemu – zwrócił na to uwagę gen. broni prof. dr hab. n. med. Grzegorz Gielerak, dyrektor Wojskowego Instytutu Medycznego – Państwowego Instytutu Badawczego w Warszawie, w tekście „Kryzys bez niewiadomych”.

Sytuację w systemie wyjaśnił za pomocą motoryzacyjnej metafory.

Zwrócił uwagę, że zgodnie z ustawą o sposobie ustalania najniższego wynagrodzenia zasadniczego niektórych pracowników zatrudnionych w podmiotach leczniczych co roku 1 lipca uruchamia się bezwzględny automat.

Płace zasadnicze w ochronie zdrowia rosną jako iloczyn kwoty bazowej (równej przeciętnemu wynagrodzeniu w krajowej gospodarce) oraz wskaźnika przypisanego do konkretnej grupy zawodowej. Zasada jest prosta: gdy gospodarka przyspiesza, automatycznie przyspieszają płace w szpitalach. Rok temu podskoczyły około 14 proc., w tym roku o 8,82 proc.

– To przypomina tempomat sprzężony nie z mocą własnego silnika, ale z prędkością pojazdów na sąsiednim pasie. Pojazd utrzymuje narzucone tempo, choć układ nie przewiduje zwolnienia w chwili, gdy paliwa zaczyna brakować – stwierdził ekspert, podkreślając, że poza metaforą tym paliwem są przychody placówek medycznych.

Problem w tym, że w przeciwieństwie do pensji przychody szpitali nie rosną z mocy ustawy. Rosną one wyłącznie w tempie wynegocjowanym z jedynym nabywcą świadczeń i mieszczą się w sztywnych granicach ustalonego wcześniej planu finansowego.

Ucieczka budżetu i zignorowana demografia

Grzegorz Gielerak przyznał, że automat płacowy miał swój cel w 2022 r. – miał zatrzymać ucieczkę kadr z systemu. Dziś jednak – w jego ocenie – argument ten stracił na sile:

• zarobki polskich lekarzy rodzinnych wynoszą już 2,4-krotność średniej krajowej (średnia w państwach tej organizacji to 2,1), a specjalistów – aż 2,9-krotność,
• z każdych 100 złotych nowych, publicznych środków pompowanych w system w latach 2018–2024, niemal 69 zł przeznaczono wyłącznie na wynagrodzenia.

Gielerak ocenił, że presja będzie tylko rosła.

Społeczeństwo się starzeje, a w Polsce sektor opieki skupia zaledwie 6,8 proc. pracujących (w krajach skandynawskich to nawet 20 proc.). Każdy nowy etat automatycznie obciąży budżet państwa.

Szantaż kontraktowy i popsucie fundamentów

Skutki działania „automatu podwyżkowego” to kłopot dla zarządzających szpitalami.

Choć ustawa obejmuje tylko pracowników zatrudnionych na etacie, w praktyce każda lipcowa podwyżka przenosi się na stawki lekarzy kontraktowych. Dyrektor staje przed dramatycznym wyborem: albo zaakceptuje żądaną, nielimitowaną stawkę, albo zaryzykuje wstrzymanie pracy oddziału z braku obsady.

Pieniądze na podwyżki trafiają do szpitali poprzez wyższe wyceny niektórych świadczeń. Zyskują procedury i tak już dobrze płatne, a tracą fundamenty bezpieczeństwa – oddziały chorób wewnętrznych i chirurgia ogólna. Bez interny trudno utrzymać szpitalny oddział ratunkowy, a bez chirurgii ogólnej blok operacyjny traci ciągłość pracy. Zamknięcie pojedynczego, niedofinansowanego oddziału uruchamia rozpad całego szpitala, za co ostatecznie płaci pacjent.

Dwa różne biegi: system jedzie na zderzenie

Narodowy Fundusz Zdrowia nie nadąża za ustawowym automatem. Lipcowe decyzje obnażają tę asymetrię: z jednej strony podniesiono wyceny świadczeń w związku z ustawą (koszt: 9,25 miliarda złotych rocznie), z drugiej strony obniżono wyceny dla stu zawyżonych procedur (oszczędność: zaledwie 0,8 miliarda złotych).

Cięcia kosztów to działania punktowe i trudne. Waloryzacja płac wchodzi natomiast do bazy kosztowej na stałe i rośnie z każdym rokiem.

– Ustawa działa jak tempomat zaprogramowany na nieustanne przyspieszanie, z całkowitym pominięciem faktu, że w baku brakuje realnych przychodów. Dyrektorzy placówek zostali pozbawieni kierownicy – koszty rosną lawinowo z mocy prawa, zmuszając do kanibalizowania tak fundamentalnych, lecz niedoszacowanych oddziałów jak interna czy chirurgia ogólna. Jeśli nie powiążemy sztywnego wzrostu wynagrodzeń z możliwościami przychodowymi funduszu i rzeczywistą wyceną świadczeń, ten pędzący pojazd po prostu rozbije się o ścianę – podsumował Grzegorz Gielerak.

Deficyt nie jest wypadkiem przy pracy – to przewidywalny skutek systemu, w którym koszty rosną z automatu, a przychody zostają w tyle.

Urządzeni w kryzysieTo, że polska ochrona zdrowia jest w kryzysie, to jasne. Problem w tym, że zaczynamy się w nim urządzać. Nikt nie powinien być zaskoczony jego wielkością – to nie przypadek ani pojedyncza decyzja ministra, ale rachunek skrupulatnie podliczany od lat przez analityków i dyrektorów szpitali. Płacimy za dekady bierności i pozorowanych zmian. A uporczywe trwanie w tym stanie nie anuluje długu – wyłącznie podbija stawkę.

Przeczytaj także: „Kaliski szpital na pasku lekarzy milionerów”,  Pożeracze budżetów – ile kosztują nas pracownicy szpitali”, „Jak zostać milionerem w cztery miesiące?” i „Demolka w zdrowiu – kto jest za to odpowiedzialny”.